مێژووی 5000 ساڵ شارستانیه‌ت و رووداوه‌کانی ئه‌و شاره‌ و ئاگاداربوون له‌ ژیانی پڕ له‌ هه‌وراز و نشیوی  خه‌ڵکه‌که‌ و تێگه‌یشتن له‌و مێژووه‌، پێویسته‌ بۆ ژیانی هاوبه‌شی میلله‌تانی نیشته‌جێ له‌ کۆڵن. کؤلن لایف حه‌ول ده‌دا به‌ شێوه‌ی گونجاو ئه‌و مێژووه‌ بۆ هاووڵاتیانی کورد بگێڕێته‌وه‌، بۆ ده‌سپێک زۆر به‌ کورتی ئاگاداری ئه‌و 5000 ساڵه‌ ده‌بین له‌ 700 وشه‌دا. 

کۆڵن له‌ ئه‌یاله‌تی نۆردراین- وێستفالنKöln in Nordrhein-Westfalen
کۆڵن له‌ پانایی 50° 56′ 33″ باکوور و درێژایی6° 57′ 32″ رۆژ‌هه‌ڵات هه‌ڵکه‌وتووه‌. به‌رزایی ترین شوێن 118,04 متره‌ له‌ ناوچه‌ی (Königsforst) و نزمترین شوێن 37,5 متره‌ له‌ ناوچه‌ی‌(Worringer Bruch).

زانیاریی سه‌ره‌کی
ئه‌یاله‌ت Nordrhein-Westfalen
ناوچه‌ی ئیداری Köln

ده‌ور و که‌له‌به‌ر Kreisfreie Stadt

به‌رزایی 37,5–118,4 m ü. NN
به‌رایی 405,15 km² (linksrheinisch 230,25 km², rechtsrheinisch 174,87 km²) flächenmäßig die viertgrößte Stadt
دانیشتوان 996.690 (29. Juni 2008)
رێژه‌ی دانیشتوان له‌ کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌ 2460 Einwohner je km²
کۆدی پۆستی 50441–51149
پێش ژماره‌ی ته‌له‌فۆن 0221

0 22 03 (Porz ohne Poll)
0 22 32 (Meschenich)
0 22 33 (Hochkirchen, Rondorf)
0 22 34 (Lövenich, Weiden, Marsdorf)
0 22 36 (Godorf, Hahnwald, Immendorf, Gewerbegebiet Rodenkirchen, Sürth, Weiß)
نیشانه‌ی پلاکی ماشێن K
کۆدی شاریی، کلیلی شاریی 05 3 15 000
DE CGN LOCODE:

DEA23 NUTS:

ناوچه‌کانی شار 9 Stadtbezirke mit 86 Stadtteilen
شوێنی شارداری کۆڵن Rathaus
50667 Köln
سایتی ئینترنێتی www.stadt-koeln.de www.koeln.de

سه‌ر شاردار Jürgen

خه‌ڵکی کۆڵن رۆژانه‌ به‌ زمانی ستانداردی ئاڵمانی قسه‌ ده‌که‌ن، به‌ڵام هه‌ستی و کرداری رۆژانه‌ و ره‌خنه‌کانیان له‌ تۆی دیالێکتی “کۆلش”ه‌وه‌‌ ده‌رده‌بڕن، که‌ خۆیان به‌ زمانی ناو ده‌به‌ن. کۆلش زمانێکی زیندووه‌ ‌ و کولتور و شانۆ و ئه‌ده‌بیات و موسیقا و گۆرانی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه. ویلی میلۆویچ هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی شانۆ و سینه‌مای ئاڵمان زۆربه‌ی کاره‌کانی به‌ زاراوه‌ی کۆلش له‌ میلۆویچ تئاتر پێشکه‌ش ده‌کرد، که‌ ئێستاش له‌ لایه‌ن منداڵ و نه‌وه‌کانیه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌. گروپی موسیقای ” Höhner” به‌شێک له‌ گۆرانییه‌کانیان به‌ زاراوه‌ی کولش ده‌چرن. زمانی ره‌سمی کارنه‌واڵی کۆڵن به‌ خوێندن و نووسین، زاراوه‌ی کۆلشه‌. زمانی کۆڵش له‌‌ ئه‌نیستیتۆی تایبه‌ت به‌و زمانه‌ و شوێنی دیکه‌ فێرده‌کردرێ. به‌ زمانی کۆڵش‌ کتێب و کاسێت و سی دی له‌ بازار و کتێبخانه‌کان هه‌یه‌.

- دۆم Der Dom
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ وڵات و زێد و نیشتمان هه‌ستێکی تایبه‌ت له‌ مرۆڤدا پێك ده‌هێنێ، نزیک بوونه‌وه‌ له‌ شار و بینینی کلیسای دۆم ئه‌و هه‌سته‌ له‌ لای کۆڵنییه‌کان پێک ده‌هێنێ. ئه‌وه‌ش نه‌ک ئه‌مڕۆ به‌ڵکو به‌ سه‌دان ساڵه‌ دۆم ئه‌و هه‌سته‌ی نه‌ ته‌نیا له‌ مناڵانی له‌ دایکبووی شاره‌که‌ پێک هێناوه‌ به‌ڵکوو، هه‌ستێکه‌ که‌ له‌ هه‌ر دانشتوویه‌کی شاره‌که‌ به‌دی ده‌کرێ. Der Dom ist das Wahrzeichen Kölns(دۆم شێمای راسته‌قینه‌ی کۆڵنه‌). دۆم به‌ قیمه‌تترین په‌یکه‌ر و بینای ژماره‌ یه‌که‌ له‌ هه‌موو ئاڵمان که‌ ساڵانه‌ زیاتر له‌ 6 ملیۆن که‌س بۆ بینینی دێنه‌ شاری کۆڵن. کلیسای دۆم به‌ به‌رزایی 157,38 مه‌تر دووهه‌مین کلیسای به‌رزی ئوروپایه‌. چوونه‌ سه‌ر لوتکه‌ی کلیسای دۆم 2،50 ئۆیرۆی خه‌رجه‌.

- کۆلش
کۆلش به‌ناوبانگترین بیره‌(ئابجۆ)ی شاری کۆڵنه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری کۆڵن و ته‌نانه‌ت ده‌ره‌وه‌ی ئاڵمانیش به‌ناوبانگه‌ تا ئه‌و جێگایه‌ی له‌ وڵاتی “چین”یش ده‌ست ده‌که‌وێ. ئه‌م چه‌شنه‌ بیره‌یه‌ له‌ ساڵی874 ه‌وه‌ له‌ شاری کۆڵن به‌رهه‌م ده‌هێندرێ و تا ئێستاش له‌ هه‌موو ماڵه‌ کۆڵنییه‌ک ده‌خورێته‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ کاتی شادی و خۆشی و سه‌یراندا. ئه‌وه‌ش بگوترێ که‌ بیره‌ی کۆلش به‌ خواردنه‌وه‌یه‌کی میللی شار و خه‌ڵکی کۆڵن ده‌ناسرێ واته‌ Nationalgetränk.

- بیره‌خانه‌
دروستکردنی بیره‌ لێزانی و پسپۆڕی گه‌ره‌که‌ و هه‌ر بیره‌یه‌ک له‌ زار و ته‌بیعه‌تی هه‌ر تاکێک خۆش نایات، شارێکی وه‌ک کۆڵن تایبه‌ته‌ بۆ دروستکردنی بیره‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌یان کارگه‌ی بیره‌دروستکردن به‌ پشتیوانی مێژووی دوور و درێژ چه‌ند چه‌شن بیره‌ دروست ده‌که‌ن که‌ به‌ که‌یف و مه‌یلی هه‌ر تاکه‌ که‌سێک بێ، له‌ پاڵ کارگاکانی بیره‌سازی سه‌دان شوێنی تایبه‌ت بۆ خۆردنه‌وه‌ی هه‌موو چه‌شنه‌کانی بیره‌ی کۆڵن هه‌یه‌.

- مریشک یان که‌ڵه‌باب
“Höhner” ناوی به‌ناوبانگترین تیپی مۆسیقای شاری کۆڵنه‌ و ناوه‌که‌ی گرێدراوی شاری کۆڵن و فه‌رهه‌نگ و خه‌لکه‌که‌یه‌تی، له‌ پاڵ ئه‌وان و بیره‌ی کۆڵن گه‌لێک خواردنی تایبه‌ت هه‌یه‌ که‌ خواردنیان له‌ گه‌ڵ بیره‌ تام و چێژی تایبه‌ت ده‌به‌خشن وه‌کوو نانی کۆڵن، وه‌کوو په‌نیری ئه‌و ده‌وه‌ره‌، وه‌کوو کالباسی ده‌ستکردی کۆڵن، وه‌کوو خاویاری شاری کۆڵن. ئه‌ڵبه‌ت خواردنی تایبه‌تی شاری کۆڵن به‌مانه‌ کۆتایی پێ نایات و به‌وانه‌ش ده‌ست پێ ناکات. هه‌رکه‌س برسی بێ و له‌ رستۆرانه‌ تایبه‌تییه‌کان به‌ شوێن خواردنی تایبه‌تدا بگه‌ڕێ ئه‌وه‌ بێ گومان به‌ پێی مه‌یل و ئیشتیای خۆی په‌زیرایی لێ ده‌کرێ و رازیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

- کارنه‌واڵ
کۆڵن له‌ گۆتره‌ نه‌بۆته‌ پێته‌ختی کارنه‌واڵ له‌ هه‌موو وڵاتی ئاڵمان. خه‌ڵکی کۆڵن پێیان وایه‌ جگه‌ له‌ چوار وه‌رزی ساڵ، وه‌رزی پێنجه‌میش هه‌یه.‌ له‌و وه‌رزه‌دا خه‌ڵکی شاری کۆڵن هه‌موو جیاوازییه‌کانی خۆیان هه‌رچی بێت له‌ بیر ده‌به‌نه‌وه‌ و به‌یه‌که‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ جێژن و شادی و سه‌ما کردن. ئه‌و وه‌رزه‌ وه‌رزی کارنه‌واڵه‌. فیناڵی جێژنه‌که‌ هه‌ر رۆژی دووشه‌ممه‌یه‌ که‌ به‌ der Rosenmontagszug ‌ناوبانگه‌. له‌و رۆژه‌دا کاروانی کارنه‌واڵ وه‌ڕێ ده‌که‌وێ که‌ له‌ هه‌موو ده‌سته‌ و گروپی کۆمه‌ڵایه‌تی، پیشه‌یی و تاقمی جیاواز تێیدا به‌شداری ده‌که‌ن و شار یه‌کپارجه‌ ده‌بێته‌ جێژن و شادی. ده‌ستپێکی کارنه‌واڵ هه‌موو ساڵێک له‌ رۆژی 11ی مانگی 11 سه‌عات 11 و 11 ده‌قیقه‌ و 11 ثانیه‌ ده‌ست پێده‌ک، به‌ڵام کاروانی کارنه‌واڵ له‌ مانگی رێبه‌ندان ده‌ست پێده‌کات.

- تیمی فوتباڵ Der 1. FC Köln
خه‌ڵکی کۆڵن به‌ تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ لایه‌نگری گیسکه‌که‌ی “هه‌یاسی خاس”ن، ببوورن گیسکه‌که‌ی تیمی فوتباڵی کۆڵنن، له‌ کاتی کایه‌ و کێ به‌رکێی تیمه‌که‌یاندا شاری کۆڵن و مه‌یدانی فوتباڵه‌که‌ی( شوینی یارییه‌کانی جامی جیهانی 2006) ده‌که‌نه‌ رۆژی حه‌شر(ئه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر رۆژێکی وا هه‌بێ).

- Der Kölsche Klüngel
“Man kennt sich und man hilft sich.” ئه‌وه‌ قسه‌ی سه‌دری ئه‌عزه‌می پێشووی ئاڵمان و سه‌رشارداری پێشتری شاری کۆڵن “کۆنراد ئادرناوه‌” یه‌، مانای وته‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆڤ له‌ گه‌ڵ یه‌کتر ئاشنا ده‌بێ و یارمه‌تی یه‌کتر ده‌دا. “کۆلشه‌ کلونگه‌ل” ده‌بێ ئه‌و مانایه‌ بدات که‌ مرۆڤ یارمه‌تی یه‌کتر ده‌ده‌ن، به‌ وته‌ی سه‌رزاری خه‌ڵکی کۆڵن ده‌ستێک ده‌سته‌که‌ی دیکه‌ ده‌شوا. “eine Hand wäscht die andere”یان ده‌ستێک تێکه‌ڵ به‌ ده‌ستێکی دیکه‌ ده‌بێ”vernetzt”. کلونگه‌ل لایه‌نێکی دیکه‌شی هه‌یه‌ که‌ له‌ به‌ر چاوی خه‌ڵک ون نه‌بووه‌، ئه‌ویش به‌رتیل خواردن، تێکه‌ل و پێکه‌ڵ کردنی مه‌یلی خه‌ڵک و به‌رینکردنه‌وه‌ی به‌رژه‌وندی تاکه‌ که‌سییه‌، هه‌مووی ئه‌وانه‌ له‌ کارنه‌واڵه‌کاندا ده‌بنه‌ تێم و مه‌به‌ست بۆ ره‌خنه‌ لێگرتن و ده‌ربڕینی بێزاری.

- ئاوی کۆڵن(ئۆدکلۆن)
که‌م که‌س هه‌یه‌ له‌ دنیا ئاوی کۆڵنی به‌ خۆی و جل وبه‌ورگیدا نه‌پڕژاندبێ و له‌ به‌ر بۆنی خۆشی ئه‌و ئاوه‌ هه‌ستی به‌ که‌یف خۆشی نه‌کردبێ. ئه‌و ئودکۆلۆنه‌ی هه‌ر رۆژێک ژن و پیاو به‌کاری ده‌هێنن هیچ مانایه‌کی نییه‌ جگه‌ له‌ Eau de Cologne ئاوی کۆڵن، وشه‌که‌ فه‌رانسییه‌ و له‌ کوردی خۆشمان نزیکه‌. ئۆدکۆلۆنی 4711 ه‌ شوێنی له‌ دایک بوونی کۆڵنه‌ و کارگا و کارخانه‌که‌ی جێگای سه‌ردانی زۆرێک له‌ توریسته‌کان و میوانه‌کانی شاری کۆڵنه‌. کارگای سه‌ره‌کی ئۆدکۆلۆن ساڵی 1709 بنیات ننراوه‌ و هه‌ر له‌و رۆژه‌وه‌ بونیادنه‌رانی ئاوی بۆن خۆش له‌ به‌ر خۆشه‌ویستی شاره‌که‌یان ناوی ئه‌و ئاوه‌ بۆنخۆشه‌یان ناوه‌ “Eau de Cologne”[بۆ وه‌رگرتنی زانیاری زۆرتر بابه‌تی ئاوی کۆڵن هه‌ر له‌و ماڵپه‌ڕه‌دا بخوێنه‌وه‌]

- قانوونی بنه‌ڕه‌تی کۆلش
کۆڵن قانوونی ئه‌ساسی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ و هه‌بووه‌، مخابن نووسه‌رانی ئه‌و قانوونه‌ و ساڵی نووسینی روون نییه‌، به‌ڵام قانوونه‌که‌ هه‌ر ئێستاش باوه‌ڕی پێده‌کرێت و به‌نده‌کانی به‌ شاهێد ده‌هێندرێته‌وه‌. خوێندنه‌وه‌ی 5000 ساڵ مێژووی شاری کۆڵن که‌ سه‌رده‌مێک شارێکی سه‌ربه‌خۆ وه‌ک وڵاتێک بووه‌، ره‌نگه‌ وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ روون کاته‌وه‌. ئه‌و قانوونه‌ له‌ 11 به‌ش پێک هاتووه‌ که‌ وه‌ک قانوون بۆ ژیانی خه‌ڵکه‌که‌ پشتی پێبه‌ستراوه‌.

- باوه‌ راین Vater Rhein
ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌ چۆمی گه‌وره‌ی راین که‌ شاری کۆڵن ده‌کاته‌ دوو به‌ش، به‌ باوکی خۆیان بزانن شتێکی سه‌یر نییه‌، چۆمی راین جگه‌ له‌ جوانییه‌ که‌م وێنه‌که‌ی، گرێدراوی ژیانی خه‌لکه‌که‌یه‌تی، ته‌نانه‌ت شاعیری گه‌وره‌ی کورد هه‌ژار 50 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ ده‌چێته‌ سه‌ر چۆمی راین ‌ و فرمێسکی پر له‌ تاسه‌ی خۆی تێکه‌ڵ به‌ ئاوی راین ده‌کات و سکاڵای میلله‌ته‌که‌ی ده‌باته‌ لای و به‌سه‌رهاتی چۆمه‌کانی کوردستانی بۆ ده‌گێڕیته‌وه‌. چۆمی راین 1324 کیلۆمه‌تر درێژه‌، 7 پردی مه‌زن که‌ هه‌رکام جوانی و تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ هه‌ردوو به‌شی راست و چه‌پی کۆڵن له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ ده‌ده‌ن و ژیانی هاوبه‌شی خه‌ڵکه‌که‌ میسه‌ر ده‌که‌ن. مێژووی کۆنی شاره‌که‌ که‌ له‌ چه‌ند رۆماندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ نیشانی ده‌دا که‌ له‌ سه‌رده‌مانی کۆندا دوو به‌شی راست و چه‌پی چۆمی راین له‌ رێگای لۆتکه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ دراون و سه‌ر چۆمی راین دایم پڕ له‌ لۆته‌که‌ بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1957ی زایینییه‌وه‌ خه‌ڵکی کۆڵن ئه‌و ئیمکانه‌یان بۆ ڕه‌خسا که‌ له‌ رێگای ته‌له‌ کابینه‌وه‌ له‌ چۆمی راین بپه‌ڕنه‌وه‌ و له‌ ئاسمانه‌وه‌ چاویان به‌ راین و شاره‌که‌ بکه‌وێت. ئه‌و پردانه‌ی که‌ له‌ سه‌ر راین هه‌ڵبه‌ستراون له‌ شه‌وانی جه‌ژنی سه‌ری ساڵ و ئاوربازی شاری کۆڵن ده‌بنه‌ جێگه‌ی ژوانی هه‌زاران هه‌زار که‌س به‌ تایبه‌ت کاتی تازه‌بوونه‌وه‌ی ساڵ، هه‌زاران ئینسان له‌ سه‌ر ئه‌و پردانه‌ بۆ تازه‌کردنه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی و ده‌ستپێک ساڵ و ژیانی تازه‌ ، یه‌کتر له‌ ئامێز ده‌گرن و پێکی شه‌راب به‌ سڵامه‌تی یه‌کتر له‌ یه‌ک ده‌ده‌ن. به‌و جۆره‌ پردی راین ته‌نیا دوو به‌شی راست و چه‌پی شار له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ نادا به‌ڵکوو دوو دڵیش له‌ یه‌ک گرێ ده‌دا.

ئەمڕۆ شەممە ٥ی مانگی یونی ساڵی ٢٠١٠ سینەدۆم گەورەترین سینەمای شاری کۆڵن، لە مەیدانی میدیا پارک، بە پێچەوانەی هەر رۆژێکی ساڵ پڕ بوو لە کورد. هۆی ئەو قەرەباڵغییە لە هۆڵی ژمارە چوار، نیشاندانی فیلمێک بوو لە سەر یەک لە کارەساتەکانی کورد لە سەدەی بیست.

٧٢ ساڵ بەر لە ئێستا پاش لە سێدارەدانی شێخ رەزای دەرسیمی و قتڵ وعامی خەڵک، کۆمەڵێکی زۆر لە دانیشتووانی ناوچەی دەرسیم بە زۆری ئەرتەشی ترک، راگوێزران بۆ شوێنێکی دیکە.  پاش کووشتن و سەربەنیس کردنی دایک و باوکەکان، منداڵانی کورد ڕادەگوێزرێن. دەرهێنەرانی فیلمی کچانی وون بوو، نزهەت و کازم گویندۆغان بە شوین ئەو منداڵانەدا دەگەڕین و چەند کەسیان پەیدا دەکەن . فیلم لە سەر گێڕانەوەی بەسەرهاتی ئەو منداڵانە بە تایبەت دوو لە کچانی وون بوو ساخ بۆتەوە.

فیلمەکە جگە لە گێڕانەوە کارەساتەکە، کۆمەڵێک وێنەی ئەو سەردەمانە لە خۆی دەگرێ. سەرەتای فیلمەکەش بە چەند وێنە لەوانە وێنەی شێخ رەزا دەست پێدەکات و هاوکات لە ڕێگای وێژەرەوە باسی ئەو سەردەمە دەکرێ. پاشان فیلمەکە بە کردنەوەی گرێی پرێسکەیەکی بچکۆلانە دەست پێدەکات. نزهەت و کازم گویندۆغان بەم شێوەیە بەسەرهاتی ژیانی کچانی وون بوو لە زمانی دوو ژن وەک شاهیدی زیندوو و کەسانی نزیکیانەوە دەگێڕنەوە. فیلمەکە ڕەنگە لە لایەنی هونەریی و فیلم سازییەوە زۆر کەس ڕازی نەکات و زۆر بکەوێتە بەر ڕەخەنە، بەڵام لە لایەنی مێژوویی و سیاسی و ئینسانییەوە، کارێکی بە نرخە. نزهەت کە خۆی وەک کچە کوردێک لە دانشگاوە رەوانەی ژووری زیندانەکان کراوە، دوای هاتنە دەر لە زیندان لە ڕێگای رێکخراوی مافی مرۆڤەوە فێری فیلم سازی دەبێ و بە فیلمی کچانی وون بوو، یان دوو چەپکە قژ، پەردە لە سەر یەکێک لە جنایەتەکانی سەدەی بیست هەڵدەداتەوە ،کە دوای قڕکردنی ئەرمەنییەکان بە دەستی دەوڵەتی ترکیە، یەکیک لە کۆمەڵکوژییەکانی گەورە بووە کە بە سەر کوردەکان لە تورکیە هاتوە. نزهەت و کازم قڕکردنی دەرسیمییەکان بە دروست کردنی ئەو فیلمە دەهێنە ریزی کۆمەڵکوژییەکەی ئەرمەنییەکان، بەوەش سەند و بەڵگەنامەیەکی جیددی دەخەنە بەر چاوی مرۆڤی سەدەی بیست و یەک.

کورد لەو فیلمە و لە قسەکانی شاهیدانی هێشتا زیندووی ئەو کارەساتە ، دەتوانن کەڵک وەرگرن بۆ دادخواهی  خۆیان لە کۆمەڵگای ناونەتەوەیی. فیلمی کچانی وون بوو/دوو چەپکە قژ، بە کردنەوەی ئەو پرێسکانە کۆتایی پێدێت کە لە سەرەتای فیلمەکەدا دەیبینین، ئەوەش باشترین بەشی هەموو فیلمەکەیە، کە ناوی فیلمەکەش هەر لێرەوە وەرگیراوە. کچی یەکێک لەو دایکانە لە کاتی کردنەوەی پرێسکەکەدا، دوو چەپکە قژ نیشان دەدا. ئەوە ئەو تاڵە قژانەیە کە وەختی خۆی بە دەستی نیزامییەکانی ئاتاتورک هەڵپاچراوە و دایکەکە داویە بە کچەکەی  خۆی و داوای لێکردووە بیانپارێزێ. دوای تێپەڕبوونی حەفتاودووساڵ دوو چەپکە قژ داستانی دڵتەزێنی کچانی وونبووی ئێمە  ودایکیان دەگێڕێنەوە، کە چۆن ئەنفال کران. نەوەی ئەوژنانە ڕەنگە کەسانی وەک شیرین عەلەم هولی بن، کە ئیرادەیان ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران بە چۆک دادێنێ، یان لەیلا زانا بێ کە بوونی بۆتە هۆی عاسی بوونی ڕژیمی تورکیا. دوو چەپکە قژ دەبێ ڕێخۆشکەربێت بۆ دروستکردنی دەیان فیلمی لەو چەشنە بۆ بە بەڵگەکرنی کارەساتەکانی وەک ئەنفال، حەڵەبجە و بێ سەروشوێن کردنی ٥٩ لاوی مەهابادی و دەیان کارەساتی وەک لە سێدارەدانی لاوانی سنە لە باڵەفڕخانەی سنە و…!

کۆڵن لایف

رۆژی شه‌ممه‌  پێنجی مانگی یونی سه‌عات 14 له‌ سینه‌ما سینه‌دۆم(Im Mediapark 1, 50670 Köln)  کۆڵن، فیلمی” کچانی له‌ بیرکراوی ده‌رسیم” بۆ یه‌که‌مجار نیشان ده‌درێ. ئه‌م فیلمه‌ باسی کچانی شاری ده‌رسیم له‌ باکووری کوردستان ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ چۆن به‌ر له‌ 70 ساڵ له‌ لایه‌ن سه‌ربازانی ترکه‌وه‌ ڕفێندراون و چۆن له‌ وڵاتی خۆیان دوور خراونه‌ته‌وه‌‌. له‌ کۆتایی نمایشی فیلمه‌که‌دا  سینه‌ماکاران Nezahat Gündoğan und Kazım Gündoğan باس له‌ چۆنیه‌تی سازکردنی فیلمه‌که‌ ده‌که‌ن و له‌ گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆدا وڵامی پرسیاری به‌شداربووان ده‌ده‌نه‌وه‌.

رێکخه‌رانی ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ بریتین له‌:

Veranstalter: Menschenrechtsverein Türkei / Deutschland (Tüday), Alevitische Gemeinde Deutschland,  Föderation der Dersim Gemeinden in Europa, mit Unterstützung des KulturForum TürkeiDeutschland

بۆ کڕینی کارت و دابین کردنی جێگا پێوه‌ندی به‌م ژماره‌ ته‌له‌فونه‌وه‌ بکه‌:

Kartenvorverkauf unter: 0221 / 94985620

 ڕماندنی شاوشپیل هاوس وه‌ک ناوه‌ندێکی هونه‌ری زیده‌ له‌ نیو سه‌ده‌، بۆ خه‌ڵکی کۆڵن قه‌بوڵ ناکرێ. زۆرێک له‌ بنه‌ماڵه‌کانی شاری کۆڵن ساڵانێکی زۆر بینه‌ری فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی جیهانی له‌ رێگای شانۆی شاره‌وه‌ بوون، به‌ تایبه‌ت خه‌ڵک دروستکردنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ و هونه‌ری خۆیان دوای شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی قه‌رزداری، شانۆکانی شاری کۆڵن له‌وانه‌ شاوشپیل هاوس و میلپویچ تئاتر ده‌زانن.

بینای شاوشپیل هاوس وه‌ک بینایه‌کی فه‌رهه‌نگی تۆمار کراوه‌ و ڕماندنی ئه‌و ته‌نیا خراکردنی خشت و به‌رد و سمیت نییه‌ و زۆرتر له‌وه‌یه‌. بڕیاردان له‌ سه‌ر ڕووخاندنی یه‌کێک له‌ به‌ناوبانگترین شانۆکانی ئاڵمان، خه‌ڵکی کۆڵنی هوروژاند. ئه‌وان به‌رگری له‌ خانووبه‌ره‌یه‌کی بێ گیان ده‌که‌ن که‌ هێشتا گیان و فه‌رهه‌نگ تێدا به‌رده‌وامه‌.

له‌ چه‌ند مانگ له‌وه‌ به‌ره‌وه‌ کۆمه‌ڵێک له‌ هاوشاریانی کۆڵن و هونه‌رمه‌ندانی, حه‌ولی کۆکردنه‌وه‌ی ئیمزا بۆ ڕاگرتنی بڕیارێکی وا ده‌ده‌ن. تا ئێستا زیاتر له‌ 50000 که‌س دژ به‌و بڕیاره‌ ئیمزای خۆیان له‌ پای داواکه‌ داوه‌. له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ لایه‌نگرانی خراکردنی شاوشپیل هاوس ده‌ڵێن هه‌ر به‌ قیمه‌تی نوێکردنه‌وه،‌ ده‌کرێ شانۆیه‌کی تازه‌ و مودێڕن دروست بکرێ. ئه‌و ده‌سته‌یه‌ کاریان به‌وه‌ نییه‌ که‌ ئه‌و بینایه‌ چ جێگایه‌کی هونه‌ری و فه‌رهه‌نگی و مێژوویی بۆ خه‌ڵک و شاره‌که‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ی له‌و گه‌مه‌یه‌دا  په‌یوه‌ندییه‌کانی سیاسی  له‌ گه‌ڵ شیرکه‌ته‌کانی بیناسازی بۆ وێرانکردن و بیناکردنی شانۆیه‌کی نوێ ده‌وریان هه‌یه‌‌، روون نییه‌. به‌ڵام خه‌ڵکی کۆڵن تێکقرمانی بینای”بایگانی شار”یان له‌ بیر نه‌کردووه‌ که‌ به‌ هۆی ده‌غه‌لکاری شیرکه‌ته‌کانی دروستکردنی میترۆ قه‌وما و بوو به‌ هۆی مه‌رگی که‌سێک. ئه‌مجاره‌ خه‌ڵک خۆیان هاتوونه‌ پێش بۆ ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر چاره‌نووسی شانۆی شار بڕیار بده‌ن. پارله‌مانی شاری کۆڵن پرۆژه‌ی خراکردنی شاوشپیل هاوسی له‌ کۆبوونه‌ویه‌کی نائاساییدا  ڕاگرت و بڕیاری دا خه‌ڵک له‌  رۆژی11 مانگی یونی خۆیان بڕیار بده‌ن. خه‌ڵک ئه‌وه‌ ده‌زانن که‌ له‌ هه‌ر حاڵدا ئه‌وان ده‌بێ خه‌رجی نوێکردنه‌وه‌ یان دروستکردنی شانۆی نوێ بده‌ن.

له‌ پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ نه‌ورۆزدا گه‌لێک داب و نه‌ریتی جوان هه‌یه‌ که‌ یا زاده‌ی بیر وهزر، ویاخۆ زاده‌ی خه‌یاڵ و زیهنی مرۆڤ بووه‌، مرۆفێک که‌ نه‌ورۆز به‌ جه‌ژنی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌زانێ. له‌ پاش ته‌واوبوونی چله‌ی‌ گه‌وره‌ که‌ 40 رۆژ ده‌خاێنێ، چله‌ چکۆله ده‌ست پێده‌کا،‌ که‌ ئه‌ویش ته‌مه‌نی 20 رۆژه‌ ،دوایه‌  هێدی هێدی سه‌رما ده‌شکێ و‌ مانگی ڕه‌شه‌ممه‌ ده‌ست پێده‌کا.چله‌ی گه‌وره‌ و چکۆله به‌یه‌که‌وه‌ ماوه‌یان‌ 60 رۆژه‌ و مانگی ڕێبه‌ندان و به‌فرانبار له‌خۆ ده‌گرن.  چله‌ی گه‌وره‌ له‌ کورده‌واریدا به‌ برای گه‌وره‌ ناسراوه‌ و چله‌ی چکۆله‌ به‌ برا چکۆله‌، ده‌بێ چله‌ی گه‌وره‌ ده‌ڵڕه‌حمتر بێ هه‌ر بۆیه‌ له‌ 40 رۆژی یه‌که‌می زستاندا، سه‌رما تووند نییه‌، به‌ڵام چله‌ی چکۆله‌ به‌ هه‌ر هۆیه‌ک که‌ بۆی داندراوه‌، سه‌رما و سۆڵی زۆرتره‌ و له‌ بیست رۆژی ژیانیدا، به‌ وته‌ی خۆی ده‌یه‌وێت زه‌بر وزه‌نگی خۆی نیشان بدا، هه‌ر بۆیه‌ ناوه‌ڕاست مانگی زستان سه‌رما سه‌خت تر و دژوارتره‌. پاش ئه‌و دوو برایه‌، پیرێژن دێ که‌ ده‌گوترێ هه‌ر 5 رۆژ ماوه‌ی ژیانیه‌تی، ئه‌و ده‌یه‌وێ تۆڵه‌ له‌ هه‌ر دوو برا بکاته‌وه‌ و سه‌رمایه‌کی سه‌خت و دژوار به‌ سه‌ر جیهاندا فه‌ڕز بکات، به‌ڵام ماوه‌ی ژیانی کورته‌ و به‌ تێپه‌ڕبوونی ته‌مه‌نی پیرێژن، ئیتر ترس و خۆف له‌ زستان نامه‌ێنێ و له‌ هه‌ر لایه‌که‌وه‌ هه‌واڵ و خه‌به‌ری به‌هار و نه‌ورۆز له‌ گوند و له‌ شار ده‌بیسترێ، یه‌کێک له‌و که‌سانه‌ی که‌ هه‌واڵی نه‌ورۆز و به‌هار ده‌هێنێ و بڵاوی ده‌کاته‌وه‌، کۆسه‌یه‌ که‌ له‌ شوێنه‌کانی کوردستان و ئێران و ئازه‌ربایجان نێوی هێندێک جیاوازی هه‌یه‌، کۆسه‌ گه‌ردی، کۆسه‌ی هه‌جیج، کۆسه‌ به‌به‌، کۆسه‌ گه‌لین هێندێک له‌و ناوانه‌ن. کۆسه‌ و ئه‌و تاقمه‌ی که‌ له‌ گه‌ڵ کۆسه‌ به‌به‌ ده‌گه‌ڕێن دیسان به‌ شێوه‌ی نواندنی جیاواز ده‌بیندرێن، له‌ هێندێک شوێن کۆسه‌ جل و به‌رگی به‌رئاوه‌ژوو له‌ به‌ر ده‌کات و دوو لینگ کلاش له‌ جیاتی گوێچکه‌ له‌ دوو لای سه‌ری قایم ده‌کا و به‌ ئارد ده‌م و چاوی سپی ده‌کا و ئه‌وجا پاشه‌وپاش سواری که‌ر ده‌کرێ و به‌ ده‌نگ و گۆرانی و ئاواز ده‌گه‌ڕێ و خه‌به‌ری هاتنی نه‌ورۆز ده‌دات.

له‌ ناو فارسه‌کان و له‌ شاره‌کان ئه‌و کاره‌ حاجی فیروز ده‌یکا، که‌سێک که‌ جل و به‌رگی سوور ده‌پۆشێ و سه‌روچاوی ڕه‌ش ده‌کا و به‌ دایره‌(ده‌فه‌یه‌کی بچکۆڵانه‌) له‌ کۆچه‌ و کۆڵان و شه‌قامه‌کان ده‌گه‌ڕێ و شیعر و گۆرانی گۆڵمه‌زی و به‌هاری ده‌چڕێ. یه‌که‌مین جه‌ژنی به‌ر له‌ نه‌ورۆز جه‌ژنی چوارشه‌ممه‌ قوله‌یه‌ له‌ کوردستان و له‌ شوێنه‌کانی فارس نشین به‌ چوارشه‌ممه‌ سوری ناو ده‌برێ. له‌ چوارشه‌ممه‌ قوڵه‌دا له‌ سه‌ر بانی ماڵه‌کان یان له‌ کۆڵان ئاور ده‌کرێته‌وه‌ و هه‌ر که‌س به‌ سه‌ر ئاوردا باز ده‌دات. له‌ لای فارسه‌کان له‌ کاتی بازدان دا ده‌گوترێ، زه‌ردی من لۆ تۆ و سووری تۆ بۆ من، ئه‌وه‌ش مه‌به‌ست ئاگره‌که‌یه‌ که‌ زه‌ردی به‌رێت بۆ خۆی و رووسووری و گه‌شی خۆی بدا به‌و که‌سه‌ که‌ به‌ سه‌ریدا باز ده‌دا.

له‌ به‌ره‌به‌ری نه‌ورۆزدا کیژان و کوڕان به‌ تایبه‌ت له‌ گونده‌کان ده‌چنه‌ سه‌ر سه‌ربانی ماڵه‌کان پشتێنی گرێدراو له‌ زه‌رفیك به‌ به‌ر په‌نجه‌ره‌ یان له‌ کولاوکه‌ی ماڵه‌کانه‌وه‌ شۆڕی ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن هه‌لاوه‌ مه‌لاوه‌ شتێکمان بۆ بخنه‌ بن تاوه‌ کوڕه‌که‌تان ببێت به‌ زاوا‌، ئه‌و که‌سه‌ی که‌ ئه‌و قسانه‌ ده‌کات ره‌نگه‌ دڵداری کچی ماڵه‌که‌ش بێت. 

نه‌ورۆز دوو لایه‌نی ئوستووره‌یی و مێژوویی- نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌ که‌ له‌ ناو نه‌ته‌وه‌کانی جیاوازدا ده‌وری جیای گێڕاوه‌. ره‌نگه‌ له‌ ناو هیچکام له‌ نه‌ته‌وه‌کاندا وه‌ک کورد له‌ سه‌رده‌مه‌کانی جیاوازدا ده‌وری نه‌گێڕابێت، که‌ ئه‌وه‌ هۆی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌. نه‌ورۆز بۆ کورد جگه‌ له‌ لایه‌نی ئوستووره‌یی و میللی و فه‌رهه‌نگی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌تا ئه‌ورۆ، گرێدراوی ویست و خواستی ئازادی و رزگاربوون بووه‌. ره‌هابوون له‌ ژێرده‌ستی و سته‌م‌.

 ئاور جیا له‌ لایه‌نی ئایینی و مه‌زهه‌بی، نیشانه‌ بووه‌ بۆ خه‌به‌ردان بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌، وه‌ک ده‌هۆڵ یان نه‌قاره‌ که‌ هه‌رکیان له‌ کوردستان بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌ و خه‌به‌ردان به‌کارهێنراون. له‌ سه‌رده‌مانی کۆندا که‌ره‌سه‌ بۆ خه‌به‌ردان که‌م بووه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ هۆی بارودۆخی شاخاوی کوردستانیش، ئاور باشترین نیشانه‌ بووه‌ بۆ خه‌به‌ردان،خه‌به‌ردانی رزگاریی و سه‌ربه‌ستی. ئاوری هه‌ر شاخێک خه‌به‌ر بووه‌ به‌ شاخێکی دیکه‌، به‌وجۆره‌ هه‌موو سه‌رزه‌مینی ئێمه‌ و میلله‌تانی دیکه‌ ئاگاداری ئه‌و ڕه‌مز و رازه‌ کراون، به‌ تایبه‌ت ئه‌و ره‌مزه‌ له‌ چیرۆکی کاوه‌ی ئاسنگه‌ردا ده‌وری سه‌ره‌کی هه‌بووه‌.

   ئاور جگه‌ له‌ ئایینی زه‌رده‌شتی و میترایی، له‌ ئه‌فسانه‌ و میتۆلۆژیای مێزۆپۆتامیا، مانای دوورتر له‌ ئایینی هه‌بووه‌ ، به‌ تایبه‌ت له‌ لای کورد و فارسه‌کان و نه‌ته‌وه‌کانی ‘ئاریایی” ئاگر جگه‌ له‌ رووناکی، پاککه‌ره‌وه‌‌ له‌ پیسی و چه‌په‌ڵی بووه‌. بۆ وێنه‌ سیاوه‌ش له‌ ئه‌فسانه‌ی خوێنی سیاوه‌شدا بۆ ئه‌وه‌ی ئیسپاتی پاکی خۆی بکات، ده‌بوو له‌ ناو ئاور ده‌رباز بێ، “ئه‌گه‌ر پاک بێت ئاور زه‌فه‌ری پێ نابات و ئه‌گه‌ریش ناپاک بێت ئاور ده‌یسوتێنێ”. ئه‌وه‌ش ده‌زانین ئاگر  له‌ مێۆدۆلۆژیای یۆنانییه‌کاندا که‌ زۆر له‌ ئێمه‌ نزیکن ده‌وری هاوچه‌شنی گێڕاوه‌ ‌.

 ئاو شێما و سه‌نبولێکی دیکه‌ی نه‌ورۆزه،‌ که‌ دیسان له‌ ناو کورده‌واریدا ده‌وری هه‌ر ماوه‌. کورده‌کان له‌ به‌ره‌به‌یانی نه‌ورۆزدا که‌ هێشتا بوومه‌ڵێلی به‌یانییه،‌ ده‌چنه‌ سه‌ر چۆم و کانی و جه‌ره‌ی تازه‌ پڕ له‌ ئاو ده‌که‌ن و دیهنه‌وه‌ ماڵ و جه‌ڕه‌ی کۆن له‌ سه‌ربانی ماڵه‌وه‌ فڕێ ده‌ده‌‌ن و دیشکێنن. دیسان ئاو جگه‌ له‌وه‌ی یه‌کێک له‌ عونسوره‌کانی ژیانه‌، یه‌کێک له‌ هێماکانی ئایینی میتراییه‌ و ڕێزی زۆر له‌ ئاو ده‌گیرا. 

سه‌وزایی و ره‌نگی سه‌وز، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌ورۆز به‌ پێی رۆژژمێری کۆن و نوێ سه‌ره‌تای ساڵ و دوباره‌ ژیانه‌وه‌ی سروشت‌ و هاتنی به‌هاره‌، هێمایه‌ بۆ ژیان، سه‌وزه‌ و ره‌نگی سه‌وز جگه‌ له‌وه‌ی پێوه‌ندی به‌ ئایینی کۆنی زه‌رده‌شتی و بنه‌مای فکری زه‌رده‌شته‌وه‌ هه‌یه‌، پێوه‌ندی به‌ سروشت و هه‌روه‌ها خاکه‌وه‌ هه‌یه‌، لێره‌وه‌ سێهه‌مین عونسوری ژیان واته‌ خاک له‌ نه‌ورۆزدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌. [ره‌نگی سه‌وزی ئه‌م جوڵانه‌وه‌یه‌ی ئێستا له‌ ئێران دوور له‌ مێژوو و میتۆدۆلۆژیای میلله‌تانی سه‌رزه‌مینی ئێرانی ئێستا‌ نییه‌، هه‌رچه‌ند وه‌ک زۆر شتی دیکه‌ موسڵمانه‌کان ره‌نگی سه‌وزیشیان دزیوه‌ و تێکه‌ڵ به‌ توندوتیژی و تیرۆریسمیان کردووه‌، به‌ڵام ئێمه‌ی کورد ده‌بێ که‌سایه‌تی ڕه‌نگی سه‌وز بگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ خۆی]

به‌ کورتی  ئاگر، ئاو، خاک(سه‌وزه‌) وه‌ک سێ هێما و شێمای نه‌ورۆز به‌ حیساب دێن که‌ هه‌موویان له‌ ئازادی مرۆڤ و سروشتدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌.ئازادییه‌یک که‌ هێشتا هه‌ر ئاواته‌.

باسکردن له‌ سه‌ر عونسوره‌کانی دیکه‌ که‌ لکێندراون به‌ نه‌ورۆزه‌وه‌ جێگای باس و خواستن و ره‌نگه‌ لێره‌دا پێویست نه‌بێ. ئه‌م شتانه‌ی که‌ لێره‌دا باس کران هه‌م له‌ سه‌رچاوه‌کانی رۆژئاوایی کۆن و نوێدا ده‌بیندرێن هه‌م له‌ هێندێک له‌ سه‌رچاوه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی. ئه‌وه‌ش بزانین له‌ 30 ساڵی رابووردودا قسه‌ و باسی زۆر بێ مانا له‌ سه‌ر نه‌ورۆز کراوه‌، که‌ پێوه‌ندی به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ نابێ نرخیان بۆ دابندرێ.

 یه‌کێکی دیکه‌ له‌ ڕێ وڕه‌سمه‌ هه‌ره‌ جوانه‌کانی نه‌ورۆز میر میرێن یان میری نه‌ورۆزیه‌. میری نه‌ورۆزی له‌ گه‌ڵ هاتنی به‌هار و یه‌که‌مین رۆژی نه‌ورۆز له‌ لایه‌ن خه‌ڵکی هه‌ر شار و گوند و ناوچه‌یه‌که‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردرا، ئه‌و که‌سه‌ که‌ له‌ نیو هه‌موو نوکته‌ زان و قسه‌ خۆشه‌کانی ناوچه‌دا باڵا ده‌ست بووایه‌ و به‌ هیچ شتێک پێکه‌نینی نه‌هاتبا، له‌ کێ به‌رکێیه‌کدا ده‌بوو به‌ میر. میری نه‌ورۆزی له‌و کاته‌وه‌ که‌ هه‌ڵبژێردرا ده‌بوو به‌ میری ناوچه‌که‌ و میر ده‌بوو جێگای بۆ چۆڵ بکات، ده‌سته‌ڵاتی میری نه‌ورۆزی که‌ ده‌سته‌ڵاتی خه‌ڵکه‌، ئه‌ندامه‌کانی له‌ لایه‌ن میری نه‌ورۆزییه‌وه‌ دیاری ده‌کرا، ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ هه‌تا رۆژی سێزده‌به‌ده‌ر درێژه‌ی‌ په‌یدا ده‌کرد. له‌و ماوه‌دا هه‌ر بڕیارێک که‌ له‌ لایه‌ن میری نه‌ورۆزییه‌وه‌ ده‌رکرابا، ده‌بوو جێ به‌جێ بکرێ. خه‌ڵک ئه‌و ده‌رفه‌ته‌یان ده‌قوازته‌وه‌ و سکاڵای خۆیان ده‌برده‌‌ لای میری نه‌ورۆزی، که‌سانی ده‌زگای حکومه‌تی و میر خۆی، گوێان له‌ سکاڵای خه‌ڵک ڕاده‌گرت و عادڵانه‌ بڕیاریان ده‌دا. میری نه‌ورۆزی و ده‌سته‌ڵاتی میری نه‌ورۆزی ڕێ و ره‌سمێکی گه‌لێک گونجاو بوو بۆ ده‌سته‌ڵاتی خه‌ڵک له‌ کۆمه‌ڵگادا.

 سێزده‌به‌ده‌ر دواهه‌مین رۆژی نه‌ورۆزه‌ و له‌و رۆژه‌دا نه‌ورۆز به‌دره‌قه‌ ده‌کرێ، هه‌تا هاتنه‌وی له‌ ساڵی داهاتوو‌. له‌و رۆژه‌دا خه‌ڵک به‌ خڕێ ماڵ به‌ جێ ده‌هێڵن و به‌ره‌و ده‌شت و سه‌حرا وسه‌ر شاخه‌کان ده‌چن و ته‌واوی رۆژ له‌ ناو سروشت و ته‌بیعه‌تدا ده‌مێنه‌وه‌ و به‌ خۆشی رایده‌بوێرن. له‌ کۆتایی رۆژدا هه‌ر که‌س 13 کوچک، به‌رد هه‌ڵده‌گرێ و دانه‌ به‌ دانه‌ به‌ لای شانی ده‌ست چه‌پ و ده‌سته‌ ڕاست بۆ پشت سه‌ری خۆی فڕێیان ده‌دا، هه‌ر کام له‌و به‌ردانه‌ یه‌کێک له‌ ده‌رد و به‌ڵاکانی ئه‌و که‌سه‌ له‌ گه‌ڵ خۆی ده‌بات، به‌ واتایه‌که‌ی دیکه‌ له‌ ڕێگای فڕێدانی ئه‌و سێزه‌ده‌ به‌رده‌وه‌ هه‌موو نه‌هامه‌تییه‌کان له‌ خۆ دوور ده‌کرێته‌وه‌. له‌ لای‌ فارسه‌کان و له‌ هێندێک له‌ ده‌وری کوردستان کچان سه‌وزه‌ له‌ یه‌ک گرێ ده‌ده‌ن و هێندێک که‌س له‌ چاڵی ده‌نێن به‌و هیوایه‌ له‌ ساڵی تازه‌دا شوو بکه‌ن و بچنه‌ ماڵی هاوسه‌ر. فارس ده‌ڵێین:” سال دگر بچه‌ بغل”. ئێوه‌ش له‌و ساڵدا ئاره‌زووی واتان هه‌یه‌؟

نه‌ورۆزتان پیرۆز

رۆژی نه‌ورۆز که‌ به‌رانبه‌ره‌ له‌ گه‌ڵ رۆژی 21ی مانگی مارس،  بۆ یه‌که‌مجار ساڵی 1966 له‌ لایه‌ن کۆبوونه‌وه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانه‌وه  وه‌ک رۆژێکی ناونه‌ته‌وه‌ی دژی ره‌گه‌زپه‌ره‌ستی په‌سه‌ند کرا.

هه‌روه‌ها رۆژی نه‌ورۆز له‌ 23ی مانگی فوریه‌ی ئه‌مساڵ 2010 ، له‌ لایه‌ن کۆبوونه‌وه‌ی گشتی رێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانه‌وه‌، وه‌ک جێژنی سه‌ره‌تای ساڵی 300 ملیۆن که‌س به‌ ره‌سمی ناسراو و له‌وه‌ به‌دوا ده‌بێت له‌ رۆژژمێری ساڵانه‌ی هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌دا بێت، که‌ ئه‌ندامی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانن.

له‌ پاییزی ساڵی 2009 ی زایینیشدا یۆنسکۆ رێکخراوی فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان، رۆژی نه‌ورۆزی وه‌ک سامانی کولتوری جیهانی به‌ ره‌سمی ناسی و له‌وه‌ به‌ دوا ئه‌رکی هه‌موو ئه‌ندامانی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانه‌ که‌ ئه‌م سامانه‌ ئینسانی جیهانییه‌ بپارێزن.

سه‌رئه‌نجام رۆژی دووشه‌ممه‌ 24ی ڕه‌شه‌ممه‌(15ی مارس)ی ساڵی 2010 مه‌جلسی نوێنه‌رانی کۆنگره‌ی ئامریکا به‌ په‌سه‌ندکردنی بڕیارنامه‌یه‌ک، نه‌ورۆزی وه‌ک جێژنێکی فه‌رهه‌نگی و مێژوویی له‌ سه‌رده‌می کۆنه‌وه‌ به‌ ره‌سمیه‌ت ناسی.

 ئێستا ده‌بێ سه‌یر بکه‌ین نزانین نه‌ورۆز له‌ ناو کورده‌کان و باقی نه‌ته‌وه‌کان که‌ جه‌ژنی نه‌ته‌وایه‌تی و سه‌ره‌تای ساڵی تازه‌یانه‌، له‌مه‌ به‌دواوه‌ چۆن سه‌یری ده‌کرێ!

نه‌ورۆز وه‌ک رۆژی دژی ڕه‌گه‌زپه‌ره‌ستی، نه‌ورۆز وه‌ک سامانی فه‌رهه‌نگی و جه‌ژنی نه‌ته‌وه‌یی و سه‌ره‌تای ساڵی تازه‌ و وه‌ک په‌یام هێنه‌ری دۆستی و ئاشتی و تێگه‌یشتنی یه‌کتر، له‌ هه‌مووان مه‌بارک بێ. به‌وهیوایه‌ که‌  نه‌ورۆز ته‌نیا یه‌ک رۆژ له‌ ساڵدا نه‌بێ و هه‌ر رۆژ رۆژی دۆستی و ئاشتی و خۆشه‌ویستی بێت. ئێمه‌ ده‌ست به‌کاربوونی کۆڵن لایف له‌ رۆژی نه‌ورۆزدا به‌ شانسێکی گه‌وره‌ ده‌زانێن، ئێوه‌ چۆنی ده‌بینن؟

 Foto:C.Mai

زۆرێک له‌ خه‌ڵکی شاری کۆڵن ئه‌و رۆژانه‌ له‌ خۆ ئاماده‌کردن دان بۆ به‌رپاکردنی جه‌ژنێکی گه‌وره‌. نه‌خێر، مه‌به‌ست جه‌ژنی پاک، دوباره‌ زیندووبوونه‌وه‌ی مه‌سیح نییه‌، هه‌رچه‌ند زۆرێک له‌ کۆڵنییه‌کان خۆ بۆ به‌رپاکردنی جه‌ژنی پاک ئاماده‌ ده‌که‌ن.

ئێمه‌ باس له‌ جه‌ژنێکی دیکه‌ ده‌که‌ین‌، به‌ڵێ ئێمه‌ باس له‌ نه‌ورۆز و ده‌سپێکی ساڵی نوێ له‌ کۆڵن ده‌که‌ین، به‌ ڵام نه‌ ده‌ستپێکی ساڵی نوێی مه‌سیحی، به‌ڵکوو باس له‌ سه‌ری ساڵی پارسی و مادی ده‌که‌ین که‌ ئاوربازی تێدا نییه‌،به‌ڵام پڕ له‌ شادی و خۆشییه‌. ئه‌و جه‌ژنه‌ هاوڕێ له‌ گه‌ڵ ڕێ وره‌سمی تایبه‌ت به‌رپا ده‌کرێ. ئیزن بده‌ن به‌ یه‌که‌وه‌ له‌ نزیکه‌وه‌ سرنج بدینه‌ ئه‌م جه‌ژنه‌ و رێ وره‌سمی جه‌ژنی نه‌ورۆز. ده‌ڵێن چی له‌ گه‌ڵ داین؟ به‌لێ له‌ گه‌ڵ داین!

 ساڵی تازه‌ له‌ لای ئێمه‌ له‌ شه‌وی 31 مانگی دسامبر ده‌ست پێده‌کات. خه‌لاس و بڕایه‌وه‌! هه‌رکه‌سێکی ئاڵمانی ئه‌مڕۆیی که‌ له‌‌ بازنه‌ی فه‌رهه‌نگی خۆی ده‌رناچێ، گومان له‌ ڕاستی ئه‌و قسه‌ی سه‌ره‌وه‌ ناکات. به‌ڵام ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ وشیارانه‌ سرنج ده‌ده‌نه‌ زه‌مان، ده‌زانن که‌ له‌ ناو فه‌رهه‌نگی خه‌ڵکانی دیکه‌دا ساڵ له‌ کات و ساتی جیاوازدا نوێ ده‌بێته‌وه‌.

له‌ شاری ونیز ساڵی نوێ هه‌تا ساڵی 1797 له‌ یه‌که‌م رۆژی مانگی مارس، ده‌ستی پێده‌کرد. له‌ روسیه‌ هه‌تا ساڵی 1701 یه‌که‌م رۆژی مانگی سپتامبر سه‌ره‌تای ساڵی تازه‌ بوو‌. له‌ وڵاتی تایله‌ند، خه‌لکی ئه‌و وڵاته‌ هه‌ر ئێستاش سه‌ری ساڵی تازه‌ له‌ نێوان 13 هه‌تا 15ی مانگی ئاپریل جه‌ژن ده‌گرن. و 21 مانگی مارس(20ی مارس له‌ ساڵی که‌بیسه‌دا) سه‌ره‌تای ساڵی تازه‌یه‌ بۆ زۆرێک له‌ فارسه‌کان، کورده‌کان و به‌شێک له‌ ترکه‌کان له‌ شاری کۆڵن.

نه‌ورۆز چۆن و له‌ کوێ؟

جه‌ژنی نه‌ورۆز له‌ وڵاته‌کانی ئێران، له‌ لای کورده‌کان، به‌شێک له‌ وڵاتی تورکیا، ئوزبه‌کستان، ئه‌فغانستان به‌رپا ده‌کرێ. چۆنیه‌تی به‌رپابوونی ئه‌و جه‌ژنه‌ له‌ ناوچه‌ و وڵاته‌کان کۆمه‌ڵێک جیاوازی له‌ گه‌ڵ یه‌کدا هه‌یه‌. به‌ڵام به‌ شێوه‌ی گشتی جه‌ژنی نه‌ورۆز له‌ دوو رۆژی 20 و 21 مانگی مارس دا کۆتایی پێنایات. جه‌ژن و شادی نه‌ورۆز نزیکه‌ی دوو هه‌فته‌ ده‌خایه‌نێت. سه‌ره‌تای ده‌ستپێکی نه‌ورۆز له‌ ئاخرین چوارشه‌ممه‌ی ساڵ ده‌ست پێده‌کات که‌ له‌ ناو کورداندا به‌ چوارشه‌ممه‌ قوڵه‌ ده‌ناسرێ. له‌ ئێران له‌ گه‌ڵ رۆشن کردنی کۆگای ئاور له‌ هه‌ر ماڵێک ، هه‌ر که‌س به‌ سه‌ر ئاوه‌ره‌که‌دا باز ده‌دات و ده‌ڵێ، زه‌ردی من له‌ تۆ و سووری تۆ بۆ من. خه‌ڵک وا بیرده‌که‌نه‌وه‌ که‌ به‌و چه‌شنه‌ ناخۆشی و پیسی و چه‌په‌ڵی له‌ خۆیان دوور ده‌که‌نه‌وه‌ و سڵامه‌تی و باشی وه‌رده‌گرن.

حه‌وت سین و حه‌وت میوه‌

“حه‌وت سین” له‌ ڕێ و ره‌سمی جه‌ژنی نه‌ورۆزدا له‌ لای فارسه‌کان جێگای تایبه‌تی هه‌یه‌. حه‌وت چه‌شنه‌ شت که‌ به‌ پیتی س ده‌ست پێده‌کات له‌ سه‌ر سفره‌ یان پارچه‌یه‌کی نه‌خش و نیگاردار داده‌نێن که‌ بریتییه‌ له‌: سێو، سماق(ترش)،سیر، سه‌وزه‌،سنجو، سرکه‌ و سه‌مه‌نوو. ئه‌و شتانه‌ی دیکه‌ که‌ له‌ سه‌ر سفره‌ داده‌ندرێن ئه‌وانه‌ن، ‌ ئاو، نان، ئاوێنه‌، ماسی سوور، سکه‌(قه‌ره‌پوڵ)،  ئه‌وێستا کتێبی ئایینی زه‌رده‌شتییه‌کان.کتێبی قورئان، دوای داسه‌پاندنی ئیسلام به‌ سه‌ر ناوچه‌که‌دا و له‌ سه‌ده‌کانی دواییدا ده‌هێندرێته‌ سه‌ر سفره‌ی حه‌وت سین، که‌ پێوه‌ندی به‌ نه‌ورۆز وسفره‌ی حه‌وت سینه‌وه‌ نییه‌، هه‌روه‌ها هێلکه‌ی کوڵاو ڕه‌نگ کراو(وه‌ک هێڵکه‌ی ره‌نگ کراو له‌ جه‌ژنی پاکدا) له‌ سه‌ر سفره‌ هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ ده‌بێندرێ. له‌ رۆژانی نه‌ورۆزدا خواردنه‌وه‌یه‌کی تایبه‌ت ده‌خورێته‌وه‌ که‌ له‌ ئاوی حه‌وت میوه‌ ساز ده‌کرێ. هه‌ر وه‌ک ده‌بیندرێ لێره‌ش ژماره‌ی حه‌وت ده‌وری هه‌یه‌.

حاجی فیروز، نه‌ورۆزخوان و کۆسه‌ گه‌ردی

ئه‌و ناوی حاجی فیروزه‌ و سه‌روچاوی خۆی ره‌نگ ده‌کات و دیاری و پاره‌ له‌ خه‌ڵک وه‌رده‌گرێ. جل وبه‌رگێکی سوور ڕه‌نگی لووسی بریقه‌دار له‌ به‌ر ده‌کات و له‌ کاتی نه‌ورۆزدا به‌ کۆڵان و شه‌قامه‌کاندا ده‌گه‌ڕێ و په‌یامی هاتنی نه‌ورۆز و ده‌ربازبوونی زستان ده‌گه‌ێینێته‌ خه‌ڵک. او له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ده‌فێکی بجکۆلانه‌(دایره‌ زنگی) لێده‌دا،  گۆرانی ده‌چڕێ و هه‌ڵده‌په‌ڕێ و خه‌ڵک شاد و که‌یف خۆش ده‌کات. له‌ پاڵ کاری حاجی فیروزدا نه‌ورۆزخوان هه‌یه‌ که‌ ئه‌ویش نه‌ورۆزانه‌ ده‌خوێنێ و په‌یامی نه‌ورۆز به‌ خه‌ڵک ده‌دا. له‌ کوردستان شێوه‌یه‌کی هاوچه‌شن هه‌یه‌ که‌ کۆسه‌ گه‌ردی پێده‌ڵێن و زۆرتر حاڵتی شانۆ و نوواندنی هه‌یه‌، کۆسه‌ له‌ به‌شه‌کانی کوردستان وه‌ک کۆسه‌ به‌به‌ و کۆسه‌ی هه‌جیج ناو ده‌بردرێ.

 دیداری نه‌ورۆزی

 له‌ رۆژانی نه‌ورۆزدا باوه‌ که‌ خزم و که‌س و ئاشنا سه‌ردانی ماڵی یه‌کتر ده‌که‌ن، له‌ شاری کۆڵن ئه‌م رێ ره‌سمه‌ له‌ ناو بنه‌ماڵه‌کاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و هه‌روه‌ها بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ جه‌ژنی گه‌وره‌تر به‌رپا ده‌کرێ که‌ هه‌موو که‌س به‌شداری تێدا ده‌که‌ن.

 سێزده‌ به‌ده‌ر

سێزده‌به‌ده‌ر دواهه‌مین رۆژی نه‌ورۆزه‌. به‌ گشتی له‌م رۆژه‌دا خه‌ڵک له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ و له‌ ناو ده‌شت و سه‌حرا و باخ وباخات و نزیک چۆم و ئاو جه‌ژن  ده‌گرن و ده‌چنه‌ سه‌یران . له‌و رۆژه‌دا ئه‌و سه‌وزه‌یه‌ی که‌ له‌ سه‌ر سفره‌ی نه‌ورۆز بووه‌ ، ده‌هاویشترێته‌ ناو چۆم و به‌ گوێی ئاوی داده‌ده‌ن، به‌م چه‌شنه‌ خه‌ڵک لایان وایه‌ ناره‌حه‌تی و ئازاره‌کانیان به‌ ده‌م چۆم دا ده‌ده‌ن.

 نه‌ورۆز بۆ ئاڵمانییه‌کانی شاری کۆڵن

 ڕه‌نگه‌ ئێوه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی ئه‌و جه‌ژن ده‌گرن ئاشنا بن و ناسیاویتان له‌ گه‌ڵیان دا هه‌بێ؟ ڕه‌نگه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ش ده‌ست بدات که‌ تێکه‌ڵ به‌ چه‌ژنی نه‌ورۆز ببن؟ ئه‌و کاره‌ بکه‌ن و له‌ گه‌ڵیان جه‌ژن بگرن! وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌گوترێ هه‌میشه‌ هۆیه‌ک بۆ جه‌ژن و شادی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ش هه‌ر ده‌م شتێکی باشه‌. بۆ زۆرێک له‌ ئێرانییه‌کان، کورد و ئوزبه‌ک و ئه‌فغانی و ئه‌وانی دیکه‌ نه‌ورۆز جێگایه‌کی تایبه‌تی له‌ ژیانیاندا هه‌یه‌. ره‌نگه‌ نه‌ورۆز ئه‌و شوێنه‌ی بۆ یه‌ک ئاڵمانی نه‌بێ، به‌ڵام  ئێمه‌ ئه‌وه‌  وه‌ک هۆیه‌ک بۆ جه‌ژن گرتن و به‌یه‌که‌وه‌ بوون چاو لێده‌که‌ین. هه‌روه‌ک چۆن هالۆوین پێوه‌ندی به‌ فه‌رهه‌نگی ئێمه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام له‌ ناوماندا په‌ره‌ی ساندووه‌.