ده‌روازه‌ی باسه‌که‌- سەردەمێکی نوێ

گرفتی زانیاری و لێکۆڵینه‌وه‌

منداڵ و لاو، لە ژێر سێبەری خولیای دایک و باوکەکاندا

دوو کۆمه‌ڵگا، دوو فه‌رهه‌نگ، دوو سیستم و یه‌ک منداڵ

کوردی ئاڵمان و ئامانج وگرفتی دوور لە یەک

دوو دیاردە و منداڵی کورد

چەند سیستمی پەروەردە و یەک منداڵ

سه‌رده‌می باڵغ بوون و چه‌ند گرفتێک

سێکس له‌ نێوان 14 و 16 ساڵ

ده‌روازه‌ی باسه‌که‌

سه‌رده‌می ئێستا جیهانێکی کراوەیە. گۆڕانی خێرا و بە پڕتاو ڕەنگە سەرەکیترین نیشانەی سەردەمەکە بێت کە لە گه‌ڵ هیچ سه‌رده‌مێکی پێشتر به‌راوه‌رد ناکرێ. زۆربەی لەمپەر وپەرژینەکانی فکری، ئایینی، فەرهەنگی، سیاسی، کۆمەڵایەتی کۆنی سەر ڕێگای ئازادی ئینسان، وەلا نندراوە. جیاوازی تەمەن لە نێوان جیلی نوێ و جیلی پێشتر(لە لایەنی فەرهەنگی یەوە) ئیتر٢٥ ساڵ نییە و لە نێوان منداڵان و لاواندا بە ٦ مانگ مەزندە دەکرێ. ئه‌م گۆڕانه‌ خێرایه کە هەموو بوارێکی ژیانی تەنیوەتەوە، ئینسانی نوێی خۆی بار دەهێنێ، ئەوانەی کە ببنە لەمپەر، لە سەر ڕێگای ئەم گۆڕانە خێراو بە پڕتاوە، جەبری زەمان لایان دەدا، یان دەکەونە پەراوێزەوە. حەولی ئێمە دەبێ ئەوە بێ منداڵ و لاوانی کورد لە وڵات و لە هەندەران کە ئەوێش وڵاتی خۆیانە، نەکەونە پەراوێزەوە!

گرفتی زانیاریی و لێکۆڵینه‌وه‌

بۆ لێکۆلینه‌وه‌ ده‌بێ پشت به‌ زانیاری ببستین، زانیاری  ڕاست و باوه‌ڕ پێکراو. بۆ وێنە ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ بزانین لە ئاڵمان چه‌ند فه‌قه‌ره‌ تووند و تیژی له‌ لایەن مناڵان و لاوانه‌وه‌ له‌ ساڵی 2008 ی زایینی، لە ژێر کارتێکردنی بەرنامەکانی تەلەوزیۆن، به‌كار هێندراوه‌، ده‌توانین به‌ پێی ئامار بڵێین 600.000 فەقرە. یان دەتوانین بڵێین ١٣ لە سەدی بیانییەکان ئابیتور(دیپلۆم) وەردەگرن. به‌ هه‌مان پێوانه‌ ده‌کرێ باس له‌ چۆنیه‌تی ده‌رس و مه‌دره‌سه‌، له‌شساخی، هه‌ژاری، حاڵه‌تی پسیکۆلۆژی و ده‌روونی، ماڵ و بنه‌ماڵه‌ و هه‌ر لایه‌نێکی دیکه‌ی ژیان بکرێ .

له‌ سه‌ر کورد به‌ گشتی و لاوان و منداڵان به‌ تایبه‌تی، نه‌ به‌و به‌ربڵاوی مه‌وزوعییه‌ زانیاریمان هه‌یه‌، نه‌ بیر و فکر و هۆشی ئێمه‌ بۆ هه‌موو لایه‌نه‌کان ده‌ڕوا. که‌س له‌ ئاڵمان نازانێ منداڵ و لاوانی کورد چه‌نده‌ ساخ و سڵامه‌تن و ئه‌گه‌ر گرفتێکی رۆحی و له‌ش ساخییان هه‌یه‌ چییه[1]‌؟ ئێمە نازانین ژماره‌ی کچ و کوڕانی کورد له‌ ئاڵمان چه‌نده‌یه‌! هەر بۆیە دەبێ‌ مێتۆدگه‌لێکی پراتیکی و به‌راوه‌رد کردن و هه‌ڵسه‌نگاندن و ئانالیزکردنی ئاماره‌کانی ره‌سمی ئاڵمان و کۆمه‌ڵێک ته‌جروبه‌ و دانووستاندن له‌ گه‌ڵ که‌سان، بەکار بهێنێن بۆ ئەوەی ته‌سویر و وێنه‌یه‌کی نزیک له‌ راستی بدەین به‌ ده‌سته‌وه‌. تا ئێستا پاش ٦٠ ساڵ ژیانی کوردان لەو وڵاتە، لێکۆڵینەوەیەکی کارناسانە و پسپۆڕانەمان لە بەر دەست دا نییە.

له‌ باسه‌که‌دا به‌ خڕی 20 ساڵی رابووردو و به‌ تایبه‌ت ده‌ ساڵی سه‌ده‌ی 21 و ئه‌و ساڵانه‌ی رابوردوو و ئه‌مڕۆی ژیانی کورده‌کان له ئاڵمان لە‌ به‌ر چاو گیراوه‌، که‌ به‌ سه‌دان داوی دیار و نادیار له‌ گه‌ڵ کوردستان گرێ ده‌درێته‌وه‌، به‌ واتایه‌کی دیکه‌ گۆڕانکارییه‌کانی هه‌ر دوو نیشتمانی دایک و باوک و نیشتمانی منداڵ، ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ کارکردنیان له‌ سه‌ر ژیانی ڕۆژانه‌ی منداڵ و لاوی کورد له‌ ئاڵمان هه‌یه‌، مه‌به‌ستی ئه‌و باسه‌ش نزیک بوونه‌وه‌ له‌ گرفته‌کانی هه‌ر دوو جه‌مسه‌ری ژیانی منداڵان و لاوانی کوردە.

منداڵ و لاو، لە ژێر سێبەری خولیای دایک و باوکەکاندا

زۆربەی دایک و باوکه‌کان بوونه‌ته‌ دوو ده‌سته،‌ یان زیهنی گرا ماونه‌ته‌وه‌ و له‌ خه‌یاڵاتی کوردستاندا سه‌یر و سه‌فا ده‌که‌ن، یان عه‌مه‌لگر‌ان و بە ژیانی ڕۆژانەوە چه‌سپاون. هه‌ر دوو ده‌سته‌، بە شێوەیەکی بەرچاو لە سەرپەرەستی کردنی ئاکتیوی منداڵەکانیان خافڵن!

زۆرێک لەو دایک و بابانە زمانی ئاڵمانی نازانن، ئەوان دابڕوان لە کۆمەڵگای ئاڵمان، دوورن لە فەرهەنگ و هونەری ئەو وڵاتە. جیهانی رۆژانەی ئەوان لە گەڵ هاوزمانەکانی خۆیاندا تێدەپەڕێ. ئەو دایک وبابانە دوورن لە خوێندنەوە، تەنانەت بە زمانی خۆیان. زانیارییەکانیان سەردەمیانە نییە و سەرچاوەی زانیارییان مێدیای ئاڵمان نییە و پشت ئەستورن بە زانیاری مێدیای حزبەکان و مێدیای کوردی، کە ئەوانیش لە بازنەیەکی تەنگ و تەسکی زانیاریدا قەتیس ماونەتەوە. ئەوان لەو ڕیگایەوە رۆژ بە رۆژ ژیانی مەعنەوی رێئالیستی ناو ئاڵمان لە دەست دەدەن و لە پرۆسەیەکدا وردە وردە خۆیان دەبنە هۆی بێگانە بوونی خۆیان لە کۆمەڵگای ئاڵمان، ئەو چەشنە دایک وبابانە  رۆژ بە رۆژ ئۆتۆریتەی بابەتیانە و رۆحی خۆیان لە بەرانبەر منداڵەکانیاندا دەدۆڕێنن. ئەو دایک وبابانە عاجز دەمێنەوە لە وڵامدانەوە بە هەر پرسیارێک کە پێوەندی بە ژیانی سەردەمیانە و دەرس ومەدرەسەی منداڵەکانیانەوە هەبێ. لەو بنەماڵانەدا ڕۆژ بەڕۆژ بێگانەبوون لە خۆ، پەرە دەستێنێ. ژمارەی ئەو دایک و بابا کوردانەی کە توانیویانە خۆیان لە گەڵ فەرهەنگ و زمان و نۆرم و سیستمی ژیان و کار و کۆمەڵگای ئاڵمان بار بهێنن و پشت لە بایخەکانی فەرهەنگ و کۆمەڵگای خۆیان نەکەن، زۆر نییە، بەشێکی تری دایک و باوکەکان هەر وەک چۆن لە ناوخۆی وڵات خۆیان لە سیستمی حکومەتی و ئیداری و فەرهەنگی باڵا دەستدا توواندۆتەوە، بە هەمان شێوە لێرەش حیسابی کوردبوونیان بۆ ناکرێ و ڕەنگە ئەو گرفتانەیان نەبێ کە ئێمە لێرە باسی دەکەین، بەڵام ئەوانیش گرفتی تایبەت بە خۆیان هەیە کە لە جێگای خۆیدا دەبێ لێکۆڵینەوەی لە سەر بکرێ.

بەشی زۆری منداڵ و لاوی کورد له‌ ئاڵمان، بۆ خۆیان گه‌وره‌ ده‌بن، دایک و باوک لە بەر ئەو هۆیانەی کە باس کرا لەوە عاجزتر دەنوێنن کە بتوانن سەرپەرەستێکی باش بن بۆ منداڵەکانیان، زۆر جار منداڵ وه‌ک وه‌سیله‌ و که‌ره‌سه‌، بۆ جێ به‌جێ کردنی خولیا و ویستی دایک و باوکه‌کان به‌کار ده‌هێندرێن.

فێربوونی زمانی دایک، وەک بەشێک لە کەسایەتی منداڵ، له‌ ناو کورده‌کاندا هه‌ستێکی گشتی نییه‌! مامەڵەکردن لە گەڵ زمان بە تایبەت لە لای کوردەکانی باکوور، زیاتر مەسڵەحەتە، هەتا بەشێک لە ناسنامە.

 له‌ ناو کورددا، ئه‌و باوه‌ڕه‌ ته‌شه‌نه‌ی نه‌کردووه‌، که‌ منداڵ و لاو وه‌ک ئینسانێکی ئازاد له‌ له‌شێکی سه‌ربه‌خۆدا سه‌یر بکرێ، ئینسانێک که‌ هه‌موو شتی له‌ خۆی ده‌چێ و مه‌رج نییه‌ له‌ دایک و باوکی بچێ، یان ببێته‌ ئه‌و پیاو و ژنه‌ی که‌ ئێمه‌ وێنه‌که‌یمان له‌ خه‌یاڵی خۆماندا کێشاوه‌!  زۆر لە ئێمە خۆمان به‌ خاوه‌نی منداڵه‌کانمان ده‌زانین، خۆمان به‌ مالکی منداڵه‌کانمان ده‌زانین. پێمان وایە مه‌سڵه‌حه‌تی منداڵه‌که‌مان باشتر ده‌زانین، هه‌ر بۆیه‌ ده‌مانه‌وێ منداڵه‌کانمان ببنه‌ کۆپی ره‌ش و سپی، یان ره‌نگی خۆمان.

مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه،‌ که‌سایه‌تی سه‌ربه‌خۆی منداڵ و لاو نه‌ ته‌نیا به‌ ره‌سمیه‌ت نه‌ناسراوه‌، به‌ڵکوو بیریشی لێ نه‌کراوه‌ته‌وه‌! به‌ زمانی سیاسی مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ، منداڵی ئێمه‌ زۆربه‌یان له‌ لایه‌نی که‌سایه‌تییه‌وه،‌ خودموختاریان لێ ئه‌ستێندراوه‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ زۆربه‌مان، منداڵه‌کانمان ده‌که‌ینه‌ مل که‌چی خۆمان، خۆمانیش مل که‌چی به‌ر له‌ خۆمان بووین. گوێ نادینه‌‌ ویست و خواست و بیر و هزری منداڵه‌کانمان و پێداویستییه‌کانیان. مه‌به‌ستم کڕینی شوکولات و بووکی باربی، ویی و گێم بۆی وئای فۆن وهەندی و شتی وا نییه‌.

مه‌به‌ست قه‌بووڵ کردنی که‌سایه‌تی سه‌ربه‌خۆیی هه‌ر منداڵێکه، که‌ جگه‌ له‌ هه‌ست و بیر و هۆش،  جیهانی فه‌لسه‌فی و تێڕوانین له‌ ژیان و جیهانی ده‌وروبه‌ری خۆی هەیە وله‌ قسه‌ و ئاکار و ره‌فتاریدا ده‌ریدەخات. جیهانی مادی و مه‌عنه‌وی و کەسایەتی منداڵ، دایم ده‌که‌وێته‌ به‌ر هێرشی گه‌وره‌کانه‌وه‌‌.

وردبوونه‌وه‌ له‌ که‌سایه‌تی‌ و ناسینی لایه‌نه‌کانی پێکهێنه‌ری ئه‌و تاکه‌ که‌سه‌ دەریدەخات،‌ که منداڵەکە‌ جیاوازه‌ له‌ دایک و باوک و جیاوازه‌ له‌ باپیر و داپیر و میمک و پورو خاڵ و باوه‌جی‌!

مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر منداڵ له‌ دایک و باوکی نه‌چوو، دنیا ئاخر نابێ، دیواری که‌عبه‌ خوار نابێ، کورد ناتوێته‌وه‌. قه‌بووڵی بکه‌ین منداڵه‌که‌ی من که‌سێکی تره‌ و جیاوازه‌ له‌ من‌. ئێمه‌ ئه‌و که‌سه‌ ده‌بێ بناسین و له‌ گه‌ڵی رابێین و بکەوینە دیالۆگ لە گەڵیدا. جیهانی سه‌ربه‌خۆی ئه‌و منداڵه‌، ده‌توانێ جیهانی زیهنی کۆنی منی دایک و باوک تازه ‌کاته‌وه‌.

         دوباره‌بوونه‌وه‌ی جیهانی منی دایک و باوک له‌ منداڵدا، ده‌بێته‌ هۆی پێشهاتنی گرفت بۆ      منداڵ، چ  له‌ ئاڵمان یان هەر شوێنێکی دیکە.

بەشێک لە دایک و باوکەکان به‌ بۆچوونێکی سیاسی و نە پێداگۆگییەوە، چاو له‌ منداڵه‌کانیان ده‌که‌ن، منداڵێک که‌ ده‌بێ کورد بێ، ده‌بێ کوردستانی خۆش بوێ و هه‌ڵپه‌ڕین باش بزانێ و ئیشاڵا سبه‌ی رۆژێش، جێگای باوک، باپیروداپیر بگرێته‌وه‌، هه‌ر دوباره‌ و سه‌دباره‌ بێته‌وه‌.

منداڵ‌ دەبێ ” جێگه‌ی خۆی” په‌یدا بکات و جێگه‌ی که‌سیش نه‌گرێته‌وه‌. منداڵی من بۆ ده‌بێ ببێته‌ کۆپی من ؟!

دوو کۆمه‌ڵگا، دوو فه‌رهه‌نگ، دوو سیستم و یه‌ک منداڵ

ئاڵمان بۆ پێناسەکردنی خۆی و دیاردەی نامۆ بەرانبەر بە خۆی، مێژوویەکی دوور ودرێژی هەیە، تەنانەت لە داڕشتنی فەلسەفەشدا خۆیی و بێگانە دەوری گێڕاوە، کە لە زمانەکەیاندا ڕەنگی داوەتەوە. له‌ زمانی ئاڵمانیدا به‌ پێچه‌وانه‌ی زمانی کوردی، کۆمه‌ڵێک وشه‌ هه‌یه‌ که‌ که‌سی نه‌ ئاڵمانی  پێ پێناسه‌ کراوە:

 Ausländer(بیانی، بێگانه‌)، Aussiedler, Spätaussiedler(به‌ ڕه‌گه‌ز ئاڵمانی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاڵمان له‌ دایکبوو)، Asylanten(په‌نابه‌ر)، Flüchtlinge(هه‌ڵاتوو، ده‌رچوو له‌ وڵات و زێد)، Neger(قوله‌ ڕه‌ش که‌ بۆ سووک کردنی ڕه‌شپێست به‌کاری ده‌هێنن)، Zigeuner(zieh gauner دوور که‌وه‌ حۆقه‌باز،که‌ڵک باز”ئه‌م وشەیە‌ به‌ر له‌ حه‌وت سه‌د ساڵ بۆ قه‌ره‌چیه‌کانی رۆما و سینتی به‌کار هێندراوه‌ و پاشان بۆته‌ سیگۆینه‌ر)

به‌کار هێنانی هه‌ر کام له‌و وشانه‌  مێژووی وشه‌که‌ ده‌رده‌خات، هه‌روه‌ها بیروباوه‌ڕ و بۆچوونی پشت وشه‌که ده‌رده‌که‌وێ‌.  هه‌ر له‌ پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ که‌سی بیانیدا ئه‌م وشانه‌ش به‌کار ده‌هێندرێن که‌ مێژوویه‌کی تازه‌تریان هه‌یه‌ و گۆڕینی بیروسیاسەت لەو وڵاتە دەردەخات.

Assimilation(تووانه‌وه‌)، Migration(مانای جیاواز ده‌دا،کۆچه‌ر)، Immigration(Einwanderung)(کۆچه‌ر)، Integration(خۆگه‌نجاندن له‌ کۆمه‌ڵگا و ناو فه‌رهه‌نگی ده‌ره‌کیدا)، Leitkultur(فه‌رهه‌نگی باڵاده‌ست)، Multikultur(فره‌فه‌رهه‌نگ)، interkulturell(فه‌رهه‌نگی پال هه‌ف)، transkulturell(ژیانی ناو فه‌رهه‌نگی تر و به‌ پێجه‌وانه‌)، یان Ausländische Mitbürger  (هاووڵاتیانی بێگانە).

به‌کار هێنانی ئه‌و وشانه‌ و کۆمه‌ڵێک وشه‌ی دیکه،‌ چه‌شنێک پێناسه‌ له‌ که‌سی بیانی ده‌رده‌بڕن و لایه‌نی فه‌رهه‌نگی، کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ته‌نانه‌ت حقوقی و قانوونی ئه‌و که‌سه‌ ده‌رده‌خه‌ن. به‌کار هێنانی هه‌ر کام له‌و وشانه‌ ده‌توانێ بۆ پێشێل کردنی مافی که‌سی بیانی یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ رێزگرتن له‌ مافی که‌سی بیانی بێت.

-         ئاڵمان وڵاتێکه‌ که‌ مێژوو و تایبه‌تمه‌ندی یه‌کجار تاقانه‌ی هه‌یه‌، ئه‌و وڵاته‌  ولاتی فه‌لسه‌فه‌، فکر، سه‌نعه‌ت، هونه‌ر، ئه‌ده‌بیات، ئیقتیساد، موسیقی، شانۆ، سینه‌ما، زانست و ولاتی دوو شه‌ڕی ماڵوێرانکه‌ر و وڵاتی په‌ره‌ سه‌ندن و تێکشکانی فاشیسمه!‌  به‌وته‌ی زۆر که‌س وڵاتی سیستم و وڵاتی ئاوتۆبانه‌، گه‌ر ڕێگای ئاتۆبانه‌کان بناسی ده‌گه‌یه‌ مه‌قسه‌د، دەنا لە ناو ئەو هه‌زار به‌ هه‌زاره‌دا سه‌رگه‌ردان ده‌بی، هه‌تا بنزین ته‌واو ده‌که‌ی، یاخۆ وزه‌ت لێده‌بڕێ.

ناکۆکی و ته‌زاد و نامۆیی زاده‌ی ئه‌مڕۆ له‌ ئاڵمان نییه‌ و به‌ کوردیش ده‌ستی پێ نه‌کردووه‌. له‌وه‌تی مرۆڤ هه‌یه‌ ئه‌و نامۆییه‌ هه‌بووه‌، هه‌ر مرۆڤ خۆشی په‌ره‌ به‌ نامۆیی ده‌دا و هه‌ر خۆشی ده‌توانێ، بوونی نامۆیی وه‌ک شانس، بۆ ژیانی ئینسانی خۆی ببێنێ و لەو جه‌غزەدا خول نه‌خواته‌وه‌. هه‌موو فه‌رهه‌نگ، ئه‌ده‌بیات، هونه‌ر، فه‌لسه‌فه‌، ئایین و مه‌زهه‌به‌کان له‌ هه‌موو جیهان، ئاوێته‌  له‌ گه‌ڵ نامۆیی بوون و هه‌ن، به‌ڵام پرسیاری سه‌ره‌کی له‌ هه‌موو ژیانی مرۆڤایه‌تیدا ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ چۆن له‌ گه‌ڵ نامۆیی و بێگانه‌ بوون رووبه‌روو ببێته‌وه‌، ئایا نامۆیی و بێگانه‌ بوون به‌خت و شانسه‌ بۆ ژیانی مرۆڤ، یان حاڵه‌ت و چۆنیه‌تییه‌که،‌ له‌ به‌رانبه‌ر ژیانی ئه‌و مرۆڤه‌دا؟ لە زمان و ئەدەبیاتی کوردیدا، نامۆیی ئاوێتەیە لە گەڵ ڕەنج و ئازار، کورد لە ئەدەبیاتەکەیدا، نامۆیی وەک شانس و دەرفەتێکی تازە نەبینیوە، هەرچەند نامۆیی سوودی زۆری بۆ کورد هەبووە.

-         کورد بە پێچەوانەی ئاڵمانی وڵاتی باوەڕپێکراوی نییە. تاکی کورد لە تورکیه‌، ئێران، عێراق، سوریا، لوبنان، ئازه‌ربایجان، ئه‌رمه‌نستان، کازاخستان، روسله‌ند‌‌ەوە هاتووە. ئەگەر کەسانێکیش بڵێن لە کوردستانەوە هاتووین، باس لە وڵاتێکی بێ کیان دەکەن، باس لە هیوا و خولیای خۆیان دەکەن ، کە لە گەڵ رێئالیتەتی ژیانیان تەنانەت لە سەر خاکەکەی خۆشیان یەک ناگرێتەوە‌. ئەمە دەربڕی ناکۆکی زیهنی و کەسایەتی هەر مرۆڤێکی کوردە. کوردستان وڵات و خاکێکی پارچه‌پارچه‌ کراوە،کورد میلله‌تێکی له‌ به‌ریه‌ک ترازاوە. به‌ واتایه‌کی روونتر مرۆڤی کورد دایم شه‌ڕی ئیدێنتیتێت و ناسنامه‌ و هۆویه‌تی هه‌یه‌.

بنه‌ماڵه‌ و که‌سی کورد له‌ شه‌ڕ و ناکۆکی و بێ ده‌ره‌تانی و دیکتاتۆری و بێکاری و ماڵوێرانی، رایکردووه‌. کورد میلله‌تێکه‌ که‌ له‌ وڵاته‌که‌ی خۆشیدا بێگانه‌ و نامۆ بووه‌، له‌ سه‌نعه‌ت و ئیقتیسادی خۆی دوور بووه‌،  گه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و فکر و ئه‌ده‌بیات و هونه‌ر و موسیقا و سینه‌ما و شانۆشی هه‌بووبێ و هه‌بێ، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ناکۆکیه‌ سه‌ره‌کیه‌یه‌. واته‌ فه‌لسفه‌یه‌کی ئاڵۆز، فکر و هونه‌ر و موسیقا و سینه‌ما و شانۆ و فه‌رهه‌نگ و هه‌روه‌ها‌ زمانێکی ئاڵۆز. که‌سایه‌تیه‌کانیش به‌رهه‌می ئه‌و قه‌واره‌ فه‌لسه‌فی، فه‌رهه‌نگی، فکری،رووحی، کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ناوچه‌ییه‌ بوون و هەن.

ژیان له‌ کوردستان نه‌ ته‌نیا له‌ ناو ئۆتۆبان و یه‌ک سیستم و فکر و فه‌لسه‌فه‌دا ده‌رباز نه‌بووه‌ و نابێ‌، به‌ڵکۆ له‌ مه‌یدانێکی ده‌ره‌نده‌شتی مادی و مه‌عنه‌وی ئالۆزدا تێپه‌ڕیوه‌ و تێده‌په‌ڕێ‌! ئێمە جگە لە ئاڵۆزیی نێوخۆیی همە لایەنەی کوردبوونمان، ئاڵۆزی همە لایەنەی هەموو ئەو میللەتانەی کە بەسەر کورد و کوردستاندا زاڵن، بە دوای خۆماندا دەکێشین، جگە لە ئاڵۆزی ئایینی و مەسلەکی ناومان.

ئێمه‌  بەر لەوە گرفتی منداڵ و لاومان له‌ ئاڵمان هه‌بێ، گرفتی دایک و باوک، گرفتی تێگه‌یشتن، گرفتی ترادیسیۆن، گرفتی ئایینی، گرفتی فه‌رهه‌نگی، گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی، گرفتی که‌سایه‌تی  دایک و باوک و گرفتی کۆمۆنیکاسیۆن له‌ گه‌ڵ یه‌کترمان هه‌یه‌. ئه‌و گرفتانه‌ش وه‌ک سامان بۆ منداڵه‌کانمان به‌ جێ ده‌هێڵین، چ له‌ کوردستان بین و چ له‌ ئاڵمان.

دوو دیارده‌ی خۆیی و بێگانه(وەک په‌ناهه‌نده‌، کۆچه‌ر، کرێکاری میوان، هه‌ڵاتوو)، ” ئاڵمانی” و” نائاڵمانی” ،”کورد” و “ئاڵمانی” لە کوێ یەکتر دەگرنەوە و لە کوێ دژی یەکن؟

ژیان و داهاتووی مناڵ و لاوی کورد گرێدراوی چۆنیەتی هەڵس و کەوتی ئەو دوو دیاردەیە لە گەڵ یەکترە.

 ئەو منداڵانە زۆربه‌یان له‌و خاکه‌ “نامۆیه‌”دا له‌ دایک بوون، که‌ له‌ راستیدا نیشتمانی خۆیانه‌! بۆ ئەو مناڵەی کە لێرە لە دایک بووە، چی خۆیی و چی بێگانەیە؟ چی نامۆ و چی نامۆ نییە؟ ئەو کە کوردستانی نەدیتوە، یان بە سەفەر دیتوویەتی، چۆن لە مێشکیدا دوو دیاردەی خودی و بێگانە ، لێکداداتەوە؟

ئەو دوو دیاردەیە ڕەنگە بۆ دایک و باوکی لە کوردستان گەورە بوو، مانای عەینی و زیهنی هەبێ، بەڵام ئایا بۆ منداڵەکەش هەروایە؟ کێشەی زیهنی، ئیدێنتییتەت و ناسنامە ڕەنگە جیهانی رێئالی منداڵەکە تێک بدات؟

کوردی ئاڵمان و ئامانج وگرفتی دوور لە یەک

لایه‌نه‌ هاوبه‌شه‌کانی کورد و ئاڵمان، کوردستانی و ئاڵمانی چین؟ ئه‌و دوو دیارده‌یه‌ ده‌بێ چ ئاڵوگۆڕییه‌کیان به‌ سه‌ر بێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵ یه‌ک، له‌ په‌نا یه‌ک بژین و گه‌شه‌ بکه‌ن؟ ئایا له‌ درێژایی 60 ساڵی رابووردودا، دیارده‌ی دووهه‌م له‌ پاڵ، له‌ گه‌ڵ دیارده‌ی یه‌که‌مدا گه‌شه‌ی ساندووه‌؟ ئایا هه‌ڵس و که‌وتی دوو ئینسانی کورد و ئاڵمان له‌ گه‌ڵ یه‌کتر له‌و ماوه‌یه‌دا سروشتی بووه‌؟ ئایا یه‌ک لایه‌ن چۆته‌ ژێر باندۆڵی ئه‌وی تره‌وه‌؟ یان هه‌ر دوو دیارده‌ نامۆ به‌ یه‌ک ماونه‌ته‌وه‌!!؟

هیچ وڵامێکی کۆنکرێت، دیار ورۆشنمان بۆ ئەو پرسیارانە نییە. هیچ لێکۆڵینەوەێکمان لە سەر ئەو لایەنانە نییە.

ئه‌وانه‌ی که‌ پێشتر هاتوون جگه‌ له‌ خوێندکاران، کوردی باکوور بوون، که‌ بۆ کارکردن هاتوون. ئه‌وانه‌ی دوای ساڵی 75 و 79 و 90 هاتوون، یان باری سیاسی ئه‌وانی هه‌ڵداشتووه‌ بۆ ئه‌م وڵاته‌، یان ڕاکردن له‌ شه‌ڕ سه‌به‌بی هاتنیان بووه‌، یاخود بۆ کار وژیان گه‌یشتوونه‌ته‌ ئاڵمان.

سیمایەکی دیار و رۆشن ناتوانین لە کرێکارانی کورد لە ئاڵمان بدین بە دەستەوە، خواست ویستێکی دیار لەوانەوە نابیستین، ئەو رێکخراوەش کە بە ساڵان بە ناوی کرێکاری کورد لە ئاڵمان کاری دەکرد، لە ناوەکە و کەسەکان بۆ مەبەستی حزبی کەڵکی وەردەگرت، تەنانەت ئەو کرێکارانە فێری زمانی ئاڵمانی و کوردی نەکران.

هەرچەند پێشتر رێکخراوێک بە ناوی خوێندکاران هەبوو، بەڵام هیچکات نەزاندرا، داواکاری ئەوان لە ئاڵمان چییە، ئەوان باسکی درێژکراوەی حزبەکان بوون، ئەوەش کە ئێستا بە ناوی خوێندکارانی کورد هەیە، هەر هەمان شتە، زۆر لەو کەسانەی کە ئەندامی ئەو رێکخراوانە بوون، فڕیان بە سەر خوێندن و خوێندکارییەوە نەبوو.

سیمایەکی دیار ناتوانین لە پەناهەندەکانی کورد لە باری سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەوە بدەین بە دەستەوە. کۆمەڵێک کەسی کورد کە ژمارەیان لە ژمارەی ئەندامانی دوو دەست تێناپەڕێ، ئەندامی حزبەکانی ئاڵمان و ئەندامی یەکیەتی مامۆستایانن  لە ئاڵمان، بەڵام نازاندرێ کورد بوونی ئەوان چ سوودێکی بۆ کورد هەیە.

هەر بەو جۆرە دەکرێ باس لە توێژەکانی تری کورد بکرێ، کە ناتوانین بزانین لە چ شوێنیکی کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی، ئیقتیسادی و فکری و سیاسی ، لە ئاڵمان جێگەیان دەبێتەوە.

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ خۆمان وه‌ک تاک، کۆمه‌ڵه‌ که‌س، خه‌ڵکی وڵاتێک، له‌ گه‌ڵ تاک و کۆمه‌ڵگا و خه‌ڵک و وڵاتی ئاڵمان به‌راوه‌رد بکه‌ین، دوو سه‌کۆی جیاواز ده‌بینین. لە سەر سه‌کۆی یەکەم  ژیان له‌ ناو سیستمێکی عه‌قڵانی و عیلمی و فه‌لسه‌فی و حقوقییدا تێدەپەڕێ، لە سەر سه‌کۆی دووهەم ئینسانی غه‌ریزی  پڕ له‌ گرفت و بشێوی و ناکۆکی، لە گەڵ ژیان دەستە و یەخەیە.

کورد و ئاڵمان هه‌ر دوو ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌  بۆ سه‌ر یه‌ک بنه‌ماڵه‌ی ئیتنیکی و زمانی! به‌و حاڵه‌ کورد له‌ سه‌کۆی غەریزییەوە، ماڵی گواستۆته‌وه‌ بۆ سەر سه‌کۆی عەقڵانی و عیلمی بەڵام غەریزی ماوەتەوە و لە گەڵ ئەو سیستەمە ناسازگار و ناکۆکه‌!

ناسینی هه‌ر دوو سه‌کۆ له‌ پرۆسه‌یه‌کدا بۆ زۆربه‌ی زۆری مرۆڤی کورد به‌ سه‌رئه‌نجام نه‌گه‌یشتووه‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازاره‌کانی ئەو کۆمەڵە مرۆڤە تاک تاکە، زۆرن.

له‌و به‌راوه‌رد کردنه‌دا، گرفته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی شه‌خسی،بنه‌ماڵه‌یی، کۆمه‌ڵایه‌تی، فه‌رهه‌نگی، سیاسی و که‌سایه‌تی دەردەکەون. هێندێک لە کوردەکان وه‌ک تاک تاک سه‌رکه‌وتنیان به‌ خۆوە بینیوە، به‌ڵام وه‌ک نه‌ته‌وه‌، یان وه‌ک کۆمه‌ڵه‌ که‌س له‌ ساڵی 90 به‌ولاوه‌، گرفتەکانی بنەماڵەکانی کورد لە سەر یەک کەڵەکە بووە. ئێمە نەمانتوانیوە و ناتوانین پرۆگرامێگی یەک ڕەنگ و یەک مەبەست بۆ چارەسەری گرفتەکان داڕێژین. چارەسەری گرفتەکان پەیوەستە بە  تایبەتمەندییەکانی هەر کام لەو کۆمەڵە کەسانە.

گرفتی مناڵ و لاوانی  سەر بە هەر کام لەو کۆمەڵە کەسانە، کە بە سەر زمان و ئایین و ناوچەکانی کوردستان و چین و توێژی کۆمەڵایەتیدا دابەش دەکرێن، لە هەمە ڕەنگی بنەماڵەکانەوە سەرچاو دەگرێ، لە وانە دەبێ  ئەو گرفتانەی مناڵ و لاویی ئاڵمانی بە شێوەی گشتی لەو وڵاتە و لە کۆمەڵگایەدا هەیەتی، ئەوەش لە سەر منداڵی کورد زیاد بکەین. واتە مناڵ و لاوانی کورد گرفتەکانیان دووقاتە بە نیسبەتی هاوشانەکانی ئاڵمانییان!

که‌ وایه‌ ئامانجی کوردانی دانشتووی ئاڵمان،‌ یه‌ک نییه‌ و هه‌ر به‌و پێیه‌ هه‌موو گرفته‌کانیشیان له‌ یه‌ک ناچێ‌.

کورد هەرچەند کۆڕ وکۆمەڵیان زۆرە ، بەو حاڵە، لەوە دەچێ یەکێک لە گروپە هەرە پرش وبڵاوکانی ئاڵمان بن. ئەگەر ناسینی ئێمه‌ له‌و وڵاته‌ی که‌ تێیدا ده‌ژین له‌ سه‌رێ بێ، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ گرفتمان که‌متر و مافمان زۆرتر ده‌بێ، چه‌نده‌ دووره‌ په‌رێز و خۆ به‌ تاک بهێڵینه‌وه‌، هه‌ر به‌و ئه‌ندازه،‌ گرفت و بێ مافیمان زۆرتر ده‌بێ.‌ کورد لە ئاڵمان لە دەستەی بێ بەش و ماف خوراوەکانە. منداڵەکانیش بەو دەردەی دایک و باوکیانەوە دەناڵن و زەرەرمەند دەبن.

دوو دیاردە و منداڵی کورد

ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ لێره‌ له‌ دایک بوون، یان گه‌وره‌ بوون، قورسایی دوو دیاردەی کورد و ئاڵمانی و ئاڵمان و وڵاتی مجهولیان بە سەرەوە دیارە. منداڵەکان کۆپی سه‌تا سه‌تی دایک و باوکه‌کانی خۆیان نیین، و کۆپی سه‌تا و سه‌تی کۆمه‌ڵگای ئاڵمانیش نیین. به‌ڵام هه‌ر کام ئاوینه‌ی هه‌ر دووک لان. ئه‌و ئاوینه‌یه‌ ده‌توانێ شکاو بێ، ده‌توانێ ئاوێنه‌یه‌کی گه‌ش و رووناک بێ. جا چ کیژۆڵه‌ی به‌شدار له‌ سوپر تالێنت بێ، چ ئه‌و منداڵه‌ که‌ له‌ ته‌مه‌نی 17 ساڵیدا به‌ تاوانی پیاو کوشتن له‌ به‌ندیخانه‌ تووند کراوه‌، یاخود ئه‌و کچه‌ی سه‌ر له‌ پارله‌مانی ئاڵمان ده‌ردێنێ، یان ئه‌و لاوه‌ گۆرانی بێژه‌ به‌ ناوبانگه‌، یا خۆ ئه‌و کچه‌ دوکتوره‌، ماف ناسه‌، مه‌نجێری فڵان شوێن، یان ئەو کێژەی دەکوژرێ و دەفرۆشرێ، یان ئەو کوڕانەی بە ناوی گانگێستر وێنەیان دەکەوێتە سەر لاپەڕەی ڕۆژنامەکان، یاخود بە ناوی مرۆڤکوژ ناو دەردەکەن.

له‌ باس و لێکۆڵینه‌وه‌کانماندا ئێمه‌ باس له‌ ئاوێنه‌ شکاوه‌کان ده‌که‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی ئاوێنه‌ی روونیان لێ ده‌ربێ. به‌ڵام بۆ ئەو ئامانجە به‌ کام رێگادا ده‌ڕۆین؟ له‌ کام ئیمکانات که‌ڵک وه‌رده‌گرین؟ کام کولتور به‌کار دێنین؟ چی ده‌ده‌ین به‌ منداڵه‌کانمان و چییان لێ وه‌رده‌گرین؟

ئه‌مڕۆ ئێمه‌ له‌ ئاڵمان وارسی جیلێکین که‌ گرفته‌کانی باو وباپیرانیان به‌ دوای خۆیاندا ده‌کێشن، بێ ئه‌وه‌ی ده‌ورێکیان  له‌ هه‌ڵبژاردنیدا هه‌بووبێ. ئه‌و رووداوانه‌ی که‌ له‌ ده ‌ساڵی رابووردودا به‌ سه‌ر کچان و کوڕانی کورد هاتووه‌ و یان خۆمان به‌ سه‌ر ئه‌وانمان هێناوه،‌ یان خۆیان بە سەر خۆیان هێناوە، زۆر جار گه‌یشتۆته‌ مێدیای ئاڵمان، به‌ڵام هه‌موو وه‌ک هه‌واڵ بیستوومانه‌‌ و چاومان لێ نوقاندووه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و لێکۆلینه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ بکه‌ینه‌وه‌ و خه‌ڵکه‌که‌مان ئاگادار بکه‌ینه‌وه‌ که‌ ره‌نگه‌ ئه‌و وشتره‌ سبه‌ی له‌ به‌ر ده‌رکی ماڵی هەر کەس یخ بدرێ.

هه‌ر بۆیه‌ وڵام دانه‌وه‌ به‌و پرسیارانه‌ گرنگن:

-         مناڵ و لاوی کورد له‌ ئاڵمان کێن‌ و چۆن پێناسه‌ ده‌کرێن‌؟

-         بنه‌ ماڵه‌ی  ئه‌و منداڵ و منداڵانه‌‌ کێن و جێگا و شوێنیان له‌ کۆمه‌ڵگای ئاڵماندا کوێیه‌؟

-         چ شتگه‌لێک، منداڵ و لاوی کورد به‌ کورده‌وه‌ گرێ ده‌دا؟  وڵات، فه‌رهه‌نگ، زمان، خواردن، جل و به‌رگ، ئایین؟ هونه‌ر؟ هەمووی ئەوانە ی چ مانایه‌کی لای مناڵ و لاوی کورد هه‌یه‌؟

-         جێگای راسته‌قینه‌ی منداڵ و لاوی کورد له‌و وڵاته‌، ده‌بێ کوێ بێ؟

-         چ شتگه‌لێک منداڵ و لاوی کورد به‌ ئاڵمان و ئاڵمانی و کۆمه‌ڵگای ئاڵمانه‌وه‌ گرێ ده‌دا؟

-         ئایا ئه‌و منداڵه‌ی که‌ لێره‌ له‌ دایک ده‌بێ، میوانی ئه‌و وڵاته‌یه،‌ یان هاووڵاتی ئه‌و وڵاته‌یه‌؟

-         ئایا زمان، فه‌رهه‌نگ، رێ وره‌وشتی ئاڵمانی، سیستمی ئیداری، حکومه‌تی، کۆمه‌ڵایه‌تی، مێدیا چ کارتێکردنێکی له‌ سه‌ر مناڵ و لاوی کورد هه‌یه‌؟ لە گەڵی ڕادێ یان نامۆ و دژبەر دەبێ؟

-         منداڵ و لاوی کورد چه‌نده‌ توانای ده‌رک و تێگه‌یشتنی جیاوازیی و وێکچوونه‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ و خودی خۆی هه‌یه‌؟

-         باخچه‌ی منداڵان/ فێرگه‌؟ شوێنی کار؟ شوێنی ژیان؟کۆمه‌ڵگا چ کارتێکردنێکی له‌ سه‌ر دروستکردن و تێک دانی منداڵی کورد هه‌یه‌ و ده‌ور و جێ و شوێنی دایک و باوکه‌کان و کارتێکردنیان بۆ دروستکردن و تێکدانی منداڵه‌که‌یان له‌و کۆمه‌ڵگایه‌دا چییه‌؟

هه‌ر وڵامێکمان بۆ ئه‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌بێ، ئاکامە‌که‌ی له‌و منداڵ و لاوانه‌دا ده‌بینینه‌وه‌ که‌ هه‌ر ئێستا له‌ فێرگه‌ و مه‌دره‌سه‌کانی ئاڵمان، زۆربه‌ی کاتی ژیانیان به‌ سه‌ر ده‌به‌ن. ئه‌و دوو دیارده‌یه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان کرد، منداڵ و لاوی کوردیان خستۆته‌ وه‌زعێکی تایبه‌ته‌وه‌. گه‌ر له‌ زێهن و فکری منداڵدا ئه‌و دوو دیارده‌یه‌ شێوه‌ ژیانێکی ئاشتیانه‌ی ئاکتیڤ په‌یدا نه‌که‌ن، به‌م بار و ئه‌و باردا ده‌که‌ون وئه‌وه‌ش کارتێکردنی راسته‌وخۆ له‌ سه‌ر ده‌رس و مه‌دره‌سه‌ و فێربوون و شکل گرتنی کارێکته‌ر و که‌سایه‌تییان وچۆنیه‌تی داهاتوویان داده‌نێ.  حه‌ل و فه‌سڵی ئه‌و ناکۆکیانه‌ ژیانی ئه‌مڕۆ و داهاتووی منداڵه‌که‌ دیاری ده‌کات. ئەوەش ئەرکێکی گەورەیە کە لە سەر شانی دایک و باوکەکانە.

چەند سیستمی پەروەردە و یەک منداڵ

دوو دیارده‌ی دیکه له‌ ژیانی منداڵ و لاوی کورددا ده‌ور ده‌گیڕن، یه‌که‌م سیسته‌می فێرکردنی ئاڵمان و دووهه‌م سیسته‌می فێرکردنی ئه‌و وڵاتانه‌ی زاڵن به‌ سه‌ر کوردستاندا.

سیستمی فێرکردن و بارهێنان له‌ ئاڵمان سه‌ره‌ ڕای هه‌موو محاسنێکی که‌ هه‌یه‌تی، خۆی له‌ خۆیدا له‌ گه‌ڵ گرفت و بگره‌ قه‌یران رووبه‌رووه‌ . کۆمه‌ڵگای ئاڵمان و به‌ تایبه‌ت بنه‌ماڵه‌ ئاڵمانیه‌کان رۆژانه‌ له‌ گه‌ڵ گرفته‌کانی  منداڵه‌کانیان ده‌سته‌ و یه‌خه‌ن‌. سیستمی ئاموزشی ئاڵمان جگه‌ له‌ لایه‌نی پێداگۆگی و ده‌رسی و شێوه‌ی ئیداره‌کردن و که‌می کلاس و زۆری شاگرد و که‌می فێرکار و مامۆستا، سیستمی جیاکردنه‌وه‌یە، که‌ هێندێک به‌ ره‌گه‌زپه‌ره‌ستی ده‌زانن وده‌بێته‌ هۆی له‌ به‌ریه‌ک ترازانی کۆمه‌ڵگا و پێشێل کردنی مافی یه‌کسانی مناڵ و لاوانی خودی ئاڵمانییه‌کان.

 ئینتیگراسیۆن له‌ مه‌دره‌سه‌کان نه‌ ته‌نیا بۆ بیانییه‌کان، به‌ڵکوو له‌ نێوان که‌سانی سه‌ر به‌ چین و توێژه‌کانی خودی ئاڵمان له‌ مه‌دره‌سه‌کان به‌ درێژایی 60 ساڵ سه‌رکه‌وتوو نه‌بووه‌ و سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت و ده‌زگاکانی له‌و لایه‌نه‌وه‌ فه‌شلی هێناوه‌.

له‌ شه‌رت و مه‌رجێکی وادا چی به‌ سه‌ر ئه‌و منداڵه‌ کورده‌ دێ، که‌ هیچ پشتگیرییه‌ک له‌ دایک و باوک و بنه‌ماڵه‌که‌یه‌وه‌ وه‌رناگرێ؟ ئه‌و دایک و باوک و بنه‌ماڵه‌یه‌ که‌ هیچ زانیارییه‌کیان له‌ سه‌ر ئه‌و سیستمه‌ نییه‌ و خۆیان دووره‌په‌رێز ماونه‌ته‌وه‌، منداڵه‌کانیان چۆن یارمه‌تی ده‌ده‌ن، هه‌تا له‌ مه‌دره‌سه‌کان سه‌رکه‌وتوو بن؟

دایک و باوکی ئه‌و منداڵانه‌ له‌ سیستمی فێرکردن وبارهێنان و ئاموزشی وڵاتانی ئیران، عیراق، تورکیا، سوریا، ئازه‌ربایجان، ئه‌رمه‌نستان، کازاخستان، تاجیکستان، روسیه‌ و لوبنان گه‌وره‌ بوون و په‌روه‌رده‌ کراون. بێ گومان هیچکام له‌و سیستمانه‌ش نه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی نیازی کۆمه‌ڵگای کوردستان بوون و نه‌ نیازی مرۆڤی کورد. سیستمی ئاموزشی ئه‌و وڵاتانه‌ کارگه‌یه‌کی تواندنه‌وەی که‌سایه‌تی مێژوویی و فه‌رهه‌نگی و زمانی هه‌ر تاکێکی کورد بووە. له‌ چوار وڵاتی ئێران، عیراق، سوریا، تورکیا سیستمێکی ئیدئۆلۆژیکی و نژادپه‌ره‌ستانه‌ و ئایین په‌ره‌ستانه‌ زاڵ بووه. ئه‌و منداڵه‌ی ده‌ست په‌روه‌رده‌ی ناو ئه‌و سیستمانه‌ بووه،‌ ئه‌مڕۆ دایک و بابی ئه‌و منداڵەیە که‌ له‌ مه‌دره‌سه‌کانی ئاڵمان ده‌خوێنێ. ده‌رباز بوون له‌ ژێر سیستم و فه‌رهه‌نگێکی وا، پێویستی به‌ هوشیارییه‌کی زۆر هه‌یه‌‌ که‌ ره‌نگه‌ هه‌موو که‌س نه‌یبێ.

 منداڵ و لاوانی ئێمه‌ رۆژانه‌ له‌ نێوان دوو جیهان بینی، دوو ده‌زگای فکری و دوو ده‌زگای ئه‌رزش گوزاریدا ده‌ژین. ئه‌گه‌ر ئه‌و دوو دیارده‌یه‌یان‌ بۆ روون نه‌کرابێته‌وه‌. سروشتیه‌ که‌ گرفتیان هه‌بێ.

بۆ وێنه‌ ئه‌و گرفتانه‌ی که‌ له‌ خواره‌وه‌ ریز کراون‌ له‌ زۆربه‌ی منداڵانی 6 هه‌تا 12 ساڵاندا بیندراون که‌ به‌ ڕه‌گه‌ز کوردن:

-         خۆ نه‌درکاندن و خۆ به‌ کورد نه‌زانین، به‌ تایبه‌ت له‌ منداڵانی باکووری کوردستان و هێندێک باشووردا بیندراوه‌،

-         گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی، کۆمۆنیکاسیۆن له‌ زۆربه‌ی ئه‌و منداڵانه‌دا به‌رچاو بووه‌،

-         گرفتی ئینتیگراسیۆن و خۆ له‌ گه‌ڵ  سیستمی ئاموزشی و‌ مامۆستا  وهاوکلاسی و مه‌دره‌سه‌ رێکخستن،‌

-         زۆربه‌ی منداڵه‌ کورده‌کان به‌ تووڕه‌یی و عه‌سه‌بانیته‌وه ده‌جولێنه‌وه‌‌ یان به‌ ده‌نگی به‌رز قسه‌ ده‌که‌ن، یان لە دەرێ مات و کەم قسە و دوورەپەرێزن و لە ماڵێ شازادە و شازادە خانمن،

-         که‌متر ره‌عایه‌ت کردنی دیسیپلینه‌کانی مه‌دره‌سه‌، یان کلاس و ئه‌و کورسانه‌ی که‌ بۆیان داندرێ،

-         گرفتی ده‌رسی به‌ تایبه‌ت ماتماتیک و زمانی ئاڵمانی،

-         زۆر زوو زیزبوون یان ده‌ستکردن به‌ گریان ئه‌گه‌ر وڵامی داواکه‌یان یان بیانووه‌که‌یان نه‌درێته‌وه‌،

-         له‌ ژێرپێ خستنی مافی که‌سانی دیکه‌ و بگره‌ ده‌ست وه‌شاندن و قسه‌ی ناشیرین کردن،

-         چالاک بوون  زۆرترله‌ بواری عه‌مه‌لی، هه‌تا فکری و هونه‌ری.

ره‌نگه‌ ئه‌و گرفت و حاڵه‌تانه‌ له‌ هه‌ر منداڵێکی دیکه‌شدا ببیندرێ، به‌ڵام به‌رده‌وام بوونی ئه‌و گرفت و حاڵه‌تانه‌ له‌ که‌سێک دا، ده‌توانێ هۆی تایبه‌تی خۆی هه‌بێ که‌ لێره‌ ده‌کرێ ریشه‌که‌ی له‌ بنه‌ماڵه‌ و ئه‌و که‌سانه‌دا ببیندرێ که‌ له‌و سیستمانه‌دا بارهاتوون که‌ پێشتر باسمان کرد.

ئه‌گه‌ر ئه‌و منداڵانه‌ له‌ ته‌مه‌نی 6 هه‌تا 12 ساڵاندا، ئه‌و گرفتاریانه‌یان هه‌بێ و چاره‌سه‌ر نه‌کرێ، بێ گومان بازنه‌ی گرفتارییه‌کان گه‌وره‌تر ده‌بنه‌وه‌ و راسته‌وخۆ ده‌بنه‌ گرفتی ئه‌و لاوه‌ی که‌ ته‌مه‌نی له 12 تێپه‌ڕیوه‌. له‌ حاڵه‌تێکی وادا، ده‌وره‌ی باڵغ بوون یان به‌ره‌و باڵغ بوونی ئه‌و منداڵانه‌ زۆر دژاورتر ده‌بێ هه‌تا منداڵانی دیکه‌. ئه‌گه‌ر مه‌درسه‌، ئیداره‌ی منداڵ و لاوان و یان ده‌زگاکانی په‌یوه‌ندی دارو کۆڕ و کۆمه‌ڵانی به‌رپرس، یارمه‌تی چاره‌سه‌رکردنی گرفته‌کان نه‌ده‌ن،  بنه‌ماڵه‌کان له‌ به‌رانبه‌ر سه‌رجه‌م گرفته‌کان به‌ ته‌نیا ده‌مێنه‌وه‌ و منداڵه‌کانیش داهاتوویان نادیار ده‌مێنێته‌وه‌.

له چه‌ند گه‌ڕه‌کی شاری کۆڵن گرفتی کۆمه‌ڵێک له‌و منداڵانه‌ له‌ گه‌ڵ مه‌دره‌سه‌که‌یان و به‌رپرسان هێنده‌ قووڵ بۆته‌وه‌، که‌ بۆته‌ هۆی‌ ده‌رکردنی منداڵه‌که‌ له‌ مه‌دره‌سه‌ یان گواستنه‌وه‌یان بۆ زۆنده‌رشوله‌ یان هاوپت شوله‌. [دوو خوێندنگەی پلە نزمتر لە حاند گیمنازیۆم، کە داهاتووی ڕوونی منداڵ لە تارماییدا دەهێڵێتەوە]

هه‌مووی ئه‌وانه‌ له‌ سه‌ر یه‌ک ئه‌م ئاکامە‌‌ ده‌ده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌:

1-    دایک و باوکه‌کان پێویستیان به‌ رێنومایی و پشتگیریی به‌زمانی خۆیان هه‌یه‌، که‌ له‌ لایه‌ن ده‌زگاکانی به‌رپرسیاره‌وه‌ بێ به‌شن له‌ خزمه‌تگوزارییه‌کی وا،

2-    هه‌ر کام له‌و منداڵ و لاوانه‌ له‌ چه‌ند بواری جیاواز، پێویستیان به‌ پشتگیری هه‌یه، که‌ پشتگیری ناکرێن و زۆربه‌ی بنه‌ماڵه‌کانیش توانای مادییان نییه‌ بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ خزمه‌تگوزاری پێویستی دوور له‌ سیستمی حکومه‌تی و ئیداری و ده‌زگاکانی خێرخوازی و کۆمه‌ڵه‌ کوردییه‌کان،‌

3-    ده‌وری دایک و باوکه‌کان و به‌رپرسیاره‌تیان له‌ پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ مه‌دره‌سه‌ و منداڵه‌کانیان روون نییه‌ و زۆربه‌شیان نازانن چۆن له‌ گه‌ڵ منداڵه‌کانیان هه‌ڵس و که‌وت بکه‌ن و چۆن یارمه‌تی منداڵه‌کانیان بده‌ن.

به‌ کورتی گرفته‌کانی مناڵان و لاوان رۆژانه‌ له‌ باخچه‌ی منداڵان و مه‌دره‌سه‌کان و شوێنه‌کانی دیکه‌ به‌رچاوه‌، به‌ڵام له‌ چاوی بنه‌ماڵه‌کان و مێدیا و ناوه‌نده‌کانی ئێمه‌وه‌ دووره‌. کۆمه‌ڵگای کورد ئه‌گه‌ر بوونی هه‌بێ، ده‌بێ به‌ شێوه‌ی ئه‌وڕۆیی و له‌ ئاستی ستانداردی ژیان و سیستمی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و شێوه‌ی کاریی سه‌رده‌مه‌که‌دا بجولێته‌وه‌ و خۆ له‌ ئاکاری کۆنی کاریی و فکریی رزگار بکات، ئه‌وه‌ سوودی بۆ مناڵ و لاوانیش ده‌بێ.

سه‌رده‌می باڵغ بوون و چه‌ند گرفتێک Die Pubertät 

سه‌رده‌می باڵغ بوونی منداڵ ، ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌ که‌ منداڵ  چاخی منداڵی به‌ره‌و لاویی به‌ جێ دە‌هێڵێ. هه‌ر ئه‌و حاڵه‌ته‌ بیۆلۆژیکییه‌ حاڵه‌تگه‌لی ئیحساسی و ژیانی و چه‌شنێک سه‌ره‌ڕۆیی پێک ده‌هێنێ که‌ نه‌ ته‌نیا جێگای پێ خۆش بوونی دایک و بابه‌کان نییه‌، به‌ڵکوو گه‌وره‌ترین ناکۆکی نێوان منداڵ و دایک و باوک و بنه‌ماڵه‌ دروست ده‌کات.

دایک و باوکه‌ کورده‌کان له‌و سه‌رده‌مه‌دا ڕه‌نگه‌ ئاکار و ره‌فتاری منداڵه‌کانیان به‌ دژی خۆیان و بگره‌ وجود و که‌سایه‌تی خۆیان لێک بده‌نه‌وه‌، هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ژیانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی منداڵ به‌ تایبه‌ت له‌ مه‌دره‌سه‌کان دوچاری بشێوی و ئاڵۆزی بێت و چاره‌نووسی تێک بچێ.

له‌و سه‌رده‌مه‌دا کاری جیاواز له‌و منداڵانه‌ ده‌بیندرێ، گوێ نه‌دان بە دایک و باوک و درانگ هاتنه‌وه‌ و نه‌هاتنه‌وه‌ بۆ ماڵ، سیغار و بگره‌ حه‌شیش و به‌نگ کێشان، هاموشۆی شوێنی جیاواز، په‌نا بۆ کاری سێکس بردن، شه‌ڕ و ناکۆکی نانه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ. جیا له‌وانه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا منداڵ هه‌ست به‌ لایه‌نی سێکس له‌ وجودی خۆیدا ده‌کات، چ کوڕ و چ که‌نیشک، ڕه‌نگه‌ ده‌ربڕینی ئەو هەستە بۆ کوڕ و به‌تایبه‌ت کچ له‌ بنه‌ماڵه‌ کورده‌کاندا دەست نەدا. بە تایبەت ئەگەر کوڕ یان کچ هه‌ست به‌وه‌ بکه‌ن که‌ ئیحساسی سێکس له‌وانه‌دا به‌رانبه‌ر به‌ جنسی به‌رانبه‌ر و جیاواز نییه، ‌به‌ڵکوو به‌رانبه‌ر به‌ هاوجنسه‌، ئەوە  دەتوانێ کارەساتی مەزنی لە دوا بێ، ئەگەر بنەماڵە و خزم وکەس پێی بزانن. من لێره‌دا ته‌نیا باس له‌ سێکس و سه‌رده‌می باڵغ بوون ده‌که‌م و همۆسێکس سوالیته‌ت ده‌هێڵمه‌وه‌ بۆ گفت وگۆی نێوانمان، ئه‌و باسه‌ی خواره‌وه‌ش به‌ گرنگ و پێویست ده‌زانم هه‌ر بۆیه‌ به‌ بێ په‌رده‌ و پێچ و په‌نا ده‌دوێم، گه‌ر بۆ کردنه‌وه‌ی ئه‌و باسە تف و له‌عنه‌تیشتان کردم ماڵتان ئاوا و کوڕتان زاوا.

 سێکس له‌ نێوان 14 و 16 ساڵ

له‌ سه‌ده‌کانی پێشوودا، باڵغ بوونی کچ و کوڕ به‌ پێی چۆنییه‌تی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی خه‌ڵک و سروشتی شوێنی ژیان، سروشتی تایبه‌تی خۆی هه‌بوو و منداڵ به‌ پێی وه‌زعیه‌تی کار و ژیانی ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ ئه‌و ده‌وره‌یه‌ی به‌ ئاڵۆزی که‌متره‌وه‌ تێپه‌ڕ ده‌کرد.

منداڵی ئه‌مڕۆ له‌ گه‌ڵ‌ ته‌بیعه‌ت و سروشت به‌ شێوه‌ی پێشوو رووبه‌روو نین و کارو تێکۆشانی له‌شیان که‌متره‌ و که‌متر ده‌جولێنه‌وه‌ و له‌ ژیانی شارنشینی خۆیاندا که‌متر له‌ گه‌ڵ به‌رپرسیاره‌تی زۆر گرنگ رووبه‌روو ده‌بنه‌وه‌. ژیانی له‌ به‌ر کامپیوتێر، ته‌له‌وزیون، له‌ گه‌ڵ گێم بۆی، گفت وگۆی دوور و درێژی له‌ رێگای هه‌ندییه‌وه‌ و ده‌یان سه‌رگه‌رمی دیکه‌ی له‌و چه‌شنه‌، بێ عه‌مه‌لی و که‌م عه‌مه‌لی له‌ش دێنێته‌ پێش و ئه‌و شێوه‌ ژیانه‌  بارودۆ‌خێک پێک دێنێ، که‌ له‌ سه‌رده‌می باڵغ بووندا، خۆی له‌ حاڵه‌تی نائاسایییدا نیشان ده‌دا.

 راست له‌و ده‌وره‌یه‌دا ناکۆکی دایک و باوک و منداڵ ده‌گاته‌ ئه‌و په‌ڕی خۆی. به‌شێکی یه‌کجار زۆر له‌ دایک و باوکه‌کان ده‌رکی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ناکه‌ن و له‌ لای کورده‌کان و میلله‌تانی وه‌ک کورد، ناکۆکی نێوان دایک و باوک و منداڵ ڕەنگە زۆر گران بۆ هەر دوو لا تەواو بێت. راست له‌و سه‌رده‌مه‌دا منداڵ پێویستی به‌ یارمه‌تی یان تێگه‌یشتن هه‌یه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌رده‌می که‌لاسی حه‌وت هه‌تا 10 یە  چاره‌نووسی منداڵ ده‌توانێ به‌ لای باش و خرابدا بگۆردرێ.

 زۆربه‌ی منداڵان به‌ هۆی ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ جسمییه‌وه‌ که‌ تێیاندا پێک دێت و له‌ سه‌رده‌می منداڵێیه‌وه‌ ده‌گوێزرێنه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می لاویه‌تی، تووشی کێشه‌ی ناو ماڵ و مه‌دره‌سه‌ ده‌بن، به‌ داخه‌وه‌ نه‌ له‌ مه‌دره‌سه‌کان له‌و منداڵانه‌ ده‌گه‌ن و نه‌ له‌ ماڵه‌وه‌. تازه‌ترین ئامار له‌ مانگی ئاپریلی 2010 نیشانی ده‌دا که‌ له‌و ده‌وره‌یه‌دا 80000 منداڵ له‌ ساڵدا، ته‌رکی مه‌دره‌سه‌ ده‌که‌ن و ناتوانن که‌لاسی 10 ته‌واو که‌ن. هه‌ر که‌سیش که‌لاسی ده‌ له‌ ئاڵمان ته‌واو نه‌کات، ناتوانێ هیچ پیشه‌یه‌ک فێر بێ، هه‌ر بۆیه‌ 15 له‌ سه‌دی لاوانی ئاڵمان که‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 20 و 29 ساڵدایه‌،دوور له‌ فێربوونی پیشه‌ ده‌مێننه‌وه‌. به‌ پێی به‌راوه‌رد به‌شی زۆری ئه‌و که‌سانه‌، کوڕ و کچی بیانین.

ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ گرفتی کچ و کوڕ به‌  گشتی بێ، کچان و به‌ تایبه‌ت کچی بیانی و له‌وانە کچانی موسڵمان و نمازه‌ کچانی کوردی موسڵمان و ئیزەدی له‌ سه‌رده‌می باڵغ بووندا گرفتی دژواریان هه‌یه‌، که‌ گرێدراوی فه‌رهه‌نگ و ئایین و داب و ده‌ستووری بنه‌ماڵه‌یه‌.

سێکس له‌ لای زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری کچان و کوڕانی رۆژئاوایی به‌ تایبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌دا، ئیتر تابۆ و بڤه‌ نییه‌. سێکس کردنی نێوان کچ و کوڕ له‌ ته‌مه‌نی 14 ساڵ بۆ سه‌رێ ئه‌مڕۆ له‌ سه‌رده‌می باڵغ بووندا له‌ وڵاتی ئاڵمان بۆته‌ شێوه‌یه‌کی نۆرماڵ. به‌شێک له‌ کچان و کوڕان ته‌نانه‌ت به‌ ڕاشکاوییه‌وه‌ باسی خۆیان ده‌که‌ن  کە چۆن بۆ یه‌که‌م جار لە گەڵ سێکس کردن رووبەرو بوون(مەبەست شێوەی مکانیکی عەمەلەکە نییە)، مەبەست ئەو تاقیکردنەوە گرنگەی ژیانی مرۆڤە، مەبەست هەست و نەست و فکر و ئەندیشەی ئەو مرۆڤەیە لەو دەمەدا. ئه‌وان هه‌موو ئه‌و قسانه‌ له‌ گۆوار و رۆژنامه‌ و رادیۆ و ته‌له‌وزیۆنه‌کاندا به‌ ناو و وێنه‌ی خۆیانه‌وه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ چه‌نده‌ باش و چه‌نده‌ خراپ و چه‌نده‌ سروشتی و چه‌نده‌ ناسروشتییه‌، ده‌کرێ باس بکرێ، مەبەست ئەوەیە ئێمە لە سەردەمێکی وادا دەژین، لە وڵاتێکی وادا دەژین.

به‌شێک له‌و لاوانه‌، له‌و کچ و کوڕانه‌ که‌ فه‌رهه‌نگ و داب و نه‌ریت و ئایینی دیکه‌یان هه‌یه‌، له‌ نێوان ئاسایی بوونی سێکس کردنی هاوکلاسییه‌کانیان و جه‌زای کوشتن و مردنی سێکس کردنی خۆیاندا، له‌ نێوان گاڵته‌ پێکردن و مه‌سخه‌ره‌پێکردنی هاوکلاسی و هه‌ڕه‌شی دایک و باوک و برا و مام و خال و ترسی ئاوری دۆزخ و غه‌زه‌بی خودادا ده‌مێننه‌وه‌.

راست له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و که‌نیشکانه‌ پێویستیان به‌ یارمه‌تی هه‌یه‌، به‌ڵام نییه‌. ڕەنگە کوڕانی قارەمانی ئێمە بۆ سێکس کردن لە گەڵ دۆستە نە کورد و نە موسڵمان و نە ئیزەدیدا، ئەو گرفتەی کچەکانیان نەبێ، ڕەنگ بۆ دایک و باوکیش ئەو عەمەلەی ئاغازادە نە تەنیا مادەیەک نەبێ بۆ کوشت و بڕ، بەڵکە رەنگە باوکەکە بزەی بێتە سەر لێو و بارەکەڵاش بە ئاغازادە بڵێ.[ئەوە فانتیزی نووسەری ئەو دێرانە نییە و رێئالیتێتی ژیانی ئێرەیە ,هەر ئەوە دەتوانێ پێوانە بێ بۆ نرخی مرۆڤ لە زیهنی بەشێک لە کۆمەڵگای ئێمە].

زۆر جار کاتێک کاری کەردەی کەنیشکێکی وا  دەزانرێ و ده‌ته‌قێته‌وه‌، دایک و باوکه‌کان به‌ شوێن چاره‌دا ده‌گه‌ڕێن. باشترین چاره‌، نزیک بوونه‌وه‌ی دایک و باوکه‌کان له‌ منداڵه‌کانیانه‌، ئه‌گه‌ر گرفتێک له‌ ناو بنه‌ماڵه‌که‌شدا چاره‌ی نه‌هات، ده‌یان شوێنی ڕاوێژکاری و یارمه‌تی دان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ر له‌ هه‌ر شت، ده‌بێ ڕاشکاوانه‌ و ئاشکرا له‌ گه‌ڵ منداڵه‌کانمان بکه‌وێنه‌ گفت وگۆ و دانووستاندن، چ کچ چ کوڕ.

دوا وتە

سه‌رده‌می ئێستا جیهانێکی کراوەیە. گۆڕانی خێرا و بە پڕتاو   لە ئارادایە، ئه‌م گۆڕانه‌ خێرایه کە هەموو بوارێکی ژیانی تەنیوەتەوە، ئینسانی نوێی خۆی بار دەهێنێ، ئەوانەی کە ببنە لەمپەر، لە سەر ڕێگای ئەم گۆڕانە خێراو بە پڕتاوە، جەبری زەمان لایان دەدا، یان دەکەونە پەراوێزەوە. حەولی ئێمە دەبێ ئەوە بێ منداڵ و لاوانی کورد لە وڵات و لە هەندەران کە ئەوێش وڵاتی خۆیانە، نەکەونە پەراوێزەوە! ئەوەش بەرپرسیارییەکی گەلێک گەورە و گرانی ئینسانییە کە دەکەوێتە سەر شانی دایک و باوکەکان و کۆمەڵگا و دەزگاکانی پێوەندیدار. تێگەیشتن، بە جێ جوڵانەوە، زانیاریی پەیداکردن، چالاکبوون لە گەڵ دەزگاکان بە تایبەت خوێندنگاکان، دەوری ڕاوێژکارگێران بۆ منداڵەکان و ئیمکانی گفتوگۆ و دیاڵۆگ پێکهێنانی هاوسەنگ و بەرابەر لە گەڵیان، ڕەمزوڕازی سەرکەوتنی منداڵ و لاوانی تێدایە.

دسامبری 2009  کۆڵن- دارمشتات

یونی 2010 پێداچوونه‌وه‌ و تازه‌کردنه‌وه‌

نوامبری ٢٠١٠ پێداچوونەوە و تازە کردنەوە

تێبینی: ئه‌م نووسراوه‌یه‌ له‌ شێوه‌ی سیمینار له‌ رۆژی 12،12ی 2009 له‌ شاری دارمشتاد له‌ کۆنگره‌ی دامه‌زراندنی رێکخراوی سه‌رانسه‌ری کورده‌کان له‌ ئاڵمان، خوێندراوه‌ته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی نووسراوه‌که‌ له‌ شێوه‌ی نووسینی سیمیناره‌وه‌ بێته‌ سه‌ر شێوه‌ی نووسینی خوێندنه‌وه‌، هێندێک ده‌ستکاری کراوه‌. هێندێک له‌و نموونانه‌ی که‌ به‌ شێوه‌ی زاره‌کی له‌ سیمیناره‌که‌دا هاتبوو، لێره‌ جێگایان نه‌بۆته‌وه‌. سه‌رجه‌م باسه‌که‌ش زۆرتر له‌ چه‌شنی هێنانه‌ گۆڕی پرسیار بۆ گفت وگۆله‌سه‌رکردن بوو، که‌ له‌ سیمیناره‌که‌دا نه‌کرا، هه‌ر بۆیه‌ باسه‌که‌ له‌ هه‌موو به‌شه‌کانیدا کراوه‌یه‌. ئەم سمینارە تا ئێستا لە شارەکانی دارمشتات، نوربێرگ، مونیخ، هانۆفر و فرانکفورت بەڕێوە چووە.

[1] – [بۆ وێنه‌ی له‌ ماوه‌ی ده‌ ساڵی رابووردودا‌ له‌ شاره‌کانی کۆڵن و بۆن کۆمه‌ڵێک ژنی باشووری کوردستان منداڵه‌کانیان له‌ سه‌رده‌می جه‌نین دا له‌ ناو چوون و کۆمه‌ڵێک له‌و ژنانه‌ دوای  تاقیکردنه‌وه‌یه‌کی چه‌ند جاره‌ی وا، منداڵێکیان بۆ ماوه‌ته‌وه‌، تۆ بڵێی ئه‌وه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌موو شیمیایی باران کردنانه‌ نه‌بێ؟ ئایا ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ ده‌مێننه‌وه‌ چه‌نده‌ گرفتی سڵامه‌تیان ده‌بێ‌؟]

[ له‌ مه‌مله‌که‌تی ئیمامی زه‌مان، له‌ ئێران کچی دوازده‌ ساڵان به‌ سیغه‌ ده‌درێ، ته‌نانه‌ت بۆ ماوه‌ی 5 سه‌عات، بۆ ئه‌و ماوه‌یه‌ سه‌د هه‌زارتمه‌ن دەدەن بە کچەکە یان باوکی و سەرپەرەستەکەی، ئه‌و کچه‌ی په‌رده‌ی به‌کاره‌تی له‌و ته‌مه‌نه‌دا مابێ پولێکی زۆرتر وه‌رده‌گرێ. ئه‌م باسه‌ له‌ ئاگاداری آستان قدسی رضوی امام رضا له‌ مه‌شهه‌د دا هاتووه‌ و له‌ سایتی ئه‌و شوێنه‌دا دەتوانن بیخوێنەوە، ئه‌و کچ و ژنانه‌ ته‌نیا له‌ ئیختیاری ئه‌و پیاوانه‌دا داده‌نێن که‌ له‌ شار و وڵاته‌کانی دیکه‌وه‌ بۆ زیاره‌تی مه‌رقه‌دی ئیمام ره‌زا بچن. هه‌مان کچ ئه‌گه‌ر به‌ بێ ئیجازه‌ی مه‌لا و به‌ بێ خوێندنی خوتبه‌ی سیغه‌ و به‌ بێ وه‌رگرتنی پوڵی سیغه‌ له‌ گەڵ کوڕێک بخه‌وێ یان خه‌وتبێ، به‌رده‌باران ده‌کرێ، به‌م جۆره‌ ئه‌و کچه‌ به‌ بێ مه‌یلی خۆی ره‌وانه‌ی به‌هه‌شت ده‌که‌ن]

Mädchen spielt Selbstmord nach und stirbt

ISTANBUL- In Istanbul ist ein achtjähriges Mädchen ums Leben gekommen, weil sie eine Selbstmordszene aus einer Fernsehserie nachspielen wollte.

ترکەکان لە ڕێگای ئیسلامەوە، مافی نەتەوەی خۆیان تەنانەت لە مەدەرەسەکان وەردەگرن.

لە ڕێگای ترکبوونەوە مافی زمانی خۆیان لە خوویندگاکان وەردەگرن

لە ڕیگای IHK, IB و زۆر شوێنی پەروەردەیی مافی  پەروەردەیی بۆ لاوان وەردەگرن

لە رێگای دەوڵەت و کونسولگەرییەکانیانەوە مافی کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی وسیاسییان دەسەپێنن بە سەر دەوڵەتی ئاڵماندا

لە ڕێگای حزبەکان، اتعادیە و سەندیکاکانەوە مافی ترکبوونی خۆیان وەردەگرن.

لەو ناوەدا مافی کوردیش بە ناوی ترک و موسڵمان زەوت دەکەن. لە هەر شوێنێکیش بزانن کورد خەرێکی شتێکە تێکی دەدەن، وێنە فێربوونی کوردی لە مەدرەسەکان.

مێژووی 5000 ساڵ شارستانیه‌ت و رووداوه‌کانی ئه‌و شاره‌ و ئاگاداربوون له‌ ژیانی پڕ له‌ هه‌وراز و نشیوی  خه‌ڵکه‌که‌ و تێگه‌یشتن له‌و مێژووه‌، پێویسته‌ بۆ ژیانی هاوبه‌شی میلله‌تانی نیشته‌جێ له‌ کۆڵن. کؤلن لایف حه‌ول ده‌دا به‌ شێوه‌ی گونجاو ئه‌و مێژووه‌ بۆ هاووڵاتیانی کورد بگێڕێته‌وه‌، بۆ ده‌سپێک زۆر به‌ کورتی ئاگاداری ئه‌و 5000 ساڵه‌ ده‌بین له‌ 700 وشه‌دا. 

کۆڵن له‌ ئه‌یاله‌تی نۆردراین- وێستفالنKöln in Nordrhein-Westfalen
کۆڵن له‌ پانایی 50° 56′ 33″ باکوور و درێژایی6° 57′ 32″ رۆژ‌هه‌ڵات هه‌ڵکه‌وتووه‌. به‌رزایی ترین شوێن 118,04 متره‌ له‌ ناوچه‌ی (Königsforst) و نزمترین شوێن 37,5 متره‌ له‌ ناوچه‌ی‌(Worringer Bruch).

زانیاریی سه‌ره‌کی
ئه‌یاله‌ت Nordrhein-Westfalen
ناوچه‌ی ئیداری Köln

ده‌ور و که‌له‌به‌ر Kreisfreie Stadt

به‌رزایی 37,5–118,4 m ü. NN
به‌رایی 405,15 km² (linksrheinisch 230,25 km², rechtsrheinisch 174,87 km²) flächenmäßig die viertgrößte Stadt
دانیشتوان 996.690 (29. Juni 2008)
رێژه‌ی دانیشتوان له‌ کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌ 2460 Einwohner je km²
کۆدی پۆستی 50441–51149
پێش ژماره‌ی ته‌له‌فۆن 0221

0 22 03 (Porz ohne Poll)
0 22 32 (Meschenich)
0 22 33 (Hochkirchen, Rondorf)
0 22 34 (Lövenich, Weiden, Marsdorf)
0 22 36 (Godorf, Hahnwald, Immendorf, Gewerbegebiet Rodenkirchen, Sürth, Weiß)
نیشانه‌ی پلاکی ماشێن K
کۆدی شاریی، کلیلی شاریی 05 3 15 000
DE CGN LOCODE:

DEA23 NUTS:

ناوچه‌کانی شار 9 Stadtbezirke mit 86 Stadtteilen
شوێنی شارداری کۆڵن Rathaus
50667 Köln
سایتی ئینترنێتی www.stadt-koeln.de www.koeln.de

سه‌ر شاردار Jürgen

خه‌ڵکی کۆڵن رۆژانه‌ به‌ زمانی ستانداردی ئاڵمانی قسه‌ ده‌که‌ن، به‌ڵام هه‌ستی و کرداری رۆژانه‌ و ره‌خنه‌کانیان له‌ تۆی دیالێکتی “کۆلش”ه‌وه‌‌ ده‌رده‌بڕن، که‌ خۆیان به‌ زمانی ناو ده‌به‌ن. کۆلش زمانێکی زیندووه‌ ‌ و کولتور و شانۆ و ئه‌ده‌بیات و موسیقا و گۆرانی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه. ویلی میلۆویچ هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی شانۆ و سینه‌مای ئاڵمان زۆربه‌ی کاره‌کانی به‌ زاراوه‌ی کۆلش له‌ میلۆویچ تئاتر پێشکه‌ش ده‌کرد، که‌ ئێستاش له‌ لایه‌ن منداڵ و نه‌وه‌کانیه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌. گروپی موسیقای ” Höhner” به‌شێک له‌ گۆرانییه‌کانیان به‌ زاراوه‌ی کولش ده‌چرن. زمانی ره‌سمی کارنه‌واڵی کۆڵن به‌ خوێندن و نووسین، زاراوه‌ی کۆلشه‌. زمانی کۆڵش له‌‌ ئه‌نیستیتۆی تایبه‌ت به‌و زمانه‌ و شوێنی دیکه‌ فێرده‌کردرێ. به‌ زمانی کۆڵش‌ کتێب و کاسێت و سی دی له‌ بازار و کتێبخانه‌کان هه‌یه‌.

- دۆم Der Dom
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ وڵات و زێد و نیشتمان هه‌ستێکی تایبه‌ت له‌ مرۆڤدا پێك ده‌هێنێ، نزیک بوونه‌وه‌ له‌ شار و بینینی کلیسای دۆم ئه‌و هه‌سته‌ له‌ لای کۆڵنییه‌کان پێک ده‌هێنێ. ئه‌وه‌ش نه‌ک ئه‌مڕۆ به‌ڵکو به‌ سه‌دان ساڵه‌ دۆم ئه‌و هه‌سته‌ی نه‌ ته‌نیا له‌ مناڵانی له‌ دایکبووی شاره‌که‌ پێک هێناوه‌ به‌ڵکوو، هه‌ستێکه‌ که‌ له‌ هه‌ر دانشتوویه‌کی شاره‌که‌ به‌دی ده‌کرێ. Der Dom ist das Wahrzeichen Kölns(دۆم شێمای راسته‌قینه‌ی کۆڵنه‌). دۆم به‌ قیمه‌تترین په‌یکه‌ر و بینای ژماره‌ یه‌که‌ له‌ هه‌موو ئاڵمان که‌ ساڵانه‌ زیاتر له‌ 6 ملیۆن که‌س بۆ بینینی دێنه‌ شاری کۆڵن. کلیسای دۆم به‌ به‌رزایی 157,38 مه‌تر دووهه‌مین کلیسای به‌رزی ئوروپایه‌. چوونه‌ سه‌ر لوتکه‌ی کلیسای دۆم 2،50 ئۆیرۆی خه‌رجه‌.

- کۆلش
کۆلش به‌ناوبانگترین بیره‌(ئابجۆ)ی شاری کۆڵنه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری کۆڵن و ته‌نانه‌ت ده‌ره‌وه‌ی ئاڵمانیش به‌ناوبانگه‌ تا ئه‌و جێگایه‌ی له‌ وڵاتی “چین”یش ده‌ست ده‌که‌وێ. ئه‌م چه‌شنه‌ بیره‌یه‌ له‌ ساڵی874 ه‌وه‌ له‌ شاری کۆڵن به‌رهه‌م ده‌هێندرێ و تا ئێستاش له‌ هه‌موو ماڵه‌ کۆڵنییه‌ک ده‌خورێته‌وه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ کاتی شادی و خۆشی و سه‌یراندا. ئه‌وه‌ش بگوترێ که‌ بیره‌ی کۆلش به‌ خواردنه‌وه‌یه‌کی میللی شار و خه‌ڵکی کۆڵن ده‌ناسرێ واته‌ Nationalgetränk.

- بیره‌خانه‌
دروستکردنی بیره‌ لێزانی و پسپۆڕی گه‌ره‌که‌ و هه‌ر بیره‌یه‌ک له‌ زار و ته‌بیعه‌تی هه‌ر تاکێک خۆش نایات، شارێکی وه‌ک کۆڵن تایبه‌ته‌ بۆ دروستکردنی بیره‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌یان کارگه‌ی بیره‌دروستکردن به‌ پشتیوانی مێژووی دوور و درێژ چه‌ند چه‌شن بیره‌ دروست ده‌که‌ن که‌ به‌ که‌یف و مه‌یلی هه‌ر تاکه‌ که‌سێک بێ، له‌ پاڵ کارگاکانی بیره‌سازی سه‌دان شوێنی تایبه‌ت بۆ خۆردنه‌وه‌ی هه‌موو چه‌شنه‌کانی بیره‌ی کۆڵن هه‌یه‌.

- مریشک یان که‌ڵه‌باب
“Höhner” ناوی به‌ناوبانگترین تیپی مۆسیقای شاری کۆڵنه‌ و ناوه‌که‌ی گرێدراوی شاری کۆڵن و فه‌رهه‌نگ و خه‌لکه‌که‌یه‌تی، له‌ پاڵ ئه‌وان و بیره‌ی کۆڵن گه‌لێک خواردنی تایبه‌ت هه‌یه‌ که‌ خواردنیان له‌ گه‌ڵ بیره‌ تام و چێژی تایبه‌ت ده‌به‌خشن وه‌کوو نانی کۆڵن، وه‌کوو په‌نیری ئه‌و ده‌وه‌ره‌، وه‌کوو کالباسی ده‌ستکردی کۆڵن، وه‌کوو خاویاری شاری کۆڵن. ئه‌ڵبه‌ت خواردنی تایبه‌تی شاری کۆڵن به‌مانه‌ کۆتایی پێ نایات و به‌وانه‌ش ده‌ست پێ ناکات. هه‌رکه‌س برسی بێ و له‌ رستۆرانه‌ تایبه‌تییه‌کان به‌ شوێن خواردنی تایبه‌تدا بگه‌ڕێ ئه‌وه‌ بێ گومان به‌ پێی مه‌یل و ئیشتیای خۆی په‌زیرایی لێ ده‌کرێ و رازیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

- کارنه‌واڵ
کۆڵن له‌ گۆتره‌ نه‌بۆته‌ پێته‌ختی کارنه‌واڵ له‌ هه‌موو وڵاتی ئاڵمان. خه‌ڵکی کۆڵن پێیان وایه‌ جگه‌ له‌ چوار وه‌رزی ساڵ، وه‌رزی پێنجه‌میش هه‌یه.‌ له‌و وه‌رزه‌دا خه‌ڵکی شاری کۆڵن هه‌موو جیاوازییه‌کانی خۆیان هه‌رچی بێت له‌ بیر ده‌به‌نه‌وه‌ و به‌یه‌که‌وه‌ ده‌که‌ونه‌ جێژن و شادی و سه‌ما کردن. ئه‌و وه‌رزه‌ وه‌رزی کارنه‌واڵه‌. فیناڵی جێژنه‌که‌ هه‌ر رۆژی دووشه‌ممه‌یه‌ که‌ به‌ der Rosenmontagszug ‌ناوبانگه‌. له‌و رۆژه‌دا کاروانی کارنه‌واڵ وه‌ڕێ ده‌که‌وێ که‌ له‌ هه‌موو ده‌سته‌ و گروپی کۆمه‌ڵایه‌تی، پیشه‌یی و تاقمی جیاواز تێیدا به‌شداری ده‌که‌ن و شار یه‌کپارجه‌ ده‌بێته‌ جێژن و شادی. ده‌ستپێکی کارنه‌واڵ هه‌موو ساڵێک له‌ رۆژی 11ی مانگی 11 سه‌عات 11 و 11 ده‌قیقه‌ و 11 ثانیه‌ ده‌ست پێده‌ک، به‌ڵام کاروانی کارنه‌واڵ له‌ مانگی رێبه‌ندان ده‌ست پێده‌کات.

- تیمی فوتباڵ Der 1. FC Köln
خه‌ڵکی کۆڵن به‌ تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی که‌ لایه‌نگری گیسکه‌که‌ی “هه‌یاسی خاس”ن، ببوورن گیسکه‌که‌ی تیمی فوتباڵی کۆڵنن، له‌ کاتی کایه‌ و کێ به‌رکێی تیمه‌که‌یاندا شاری کۆڵن و مه‌یدانی فوتباڵه‌که‌ی( شوینی یارییه‌کانی جامی جیهانی 2006) ده‌که‌نه‌ رۆژی حه‌شر(ئه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر رۆژێکی وا هه‌بێ).

- Der Kölsche Klüngel
“Man kennt sich und man hilft sich.” ئه‌وه‌ قسه‌ی سه‌دری ئه‌عزه‌می پێشووی ئاڵمان و سه‌رشارداری پێشتری شاری کۆڵن “کۆنراد ئادرناوه‌” یه‌، مانای وته‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆڤ له‌ گه‌ڵ یه‌کتر ئاشنا ده‌بێ و یارمه‌تی یه‌کتر ده‌دا. “کۆلشه‌ کلونگه‌ل” ده‌بێ ئه‌و مانایه‌ بدات که‌ مرۆڤ یارمه‌تی یه‌کتر ده‌ده‌ن، به‌ وته‌ی سه‌رزاری خه‌ڵکی کۆڵن ده‌ستێک ده‌سته‌که‌ی دیکه‌ ده‌شوا. “eine Hand wäscht die andere”یان ده‌ستێک تێکه‌ڵ به‌ ده‌ستێکی دیکه‌ ده‌بێ”vernetzt”. کلونگه‌ل لایه‌نێکی دیکه‌شی هه‌یه‌ که‌ له‌ به‌ر چاوی خه‌ڵک ون نه‌بووه‌، ئه‌ویش به‌رتیل خواردن، تێکه‌ل و پێکه‌ڵ کردنی مه‌یلی خه‌ڵک و به‌رینکردنه‌وه‌ی به‌رژه‌وندی تاکه‌ که‌سییه‌، هه‌مووی ئه‌وانه‌ له‌ کارنه‌واڵه‌کاندا ده‌بنه‌ تێم و مه‌به‌ست بۆ ره‌خنه‌ لێگرتن و ده‌ربڕینی بێزاری.

- ئاوی کۆڵن(ئۆدکلۆن)
که‌م که‌س هه‌یه‌ له‌ دنیا ئاوی کۆڵنی به‌ خۆی و جل وبه‌ورگیدا نه‌پڕژاندبێ و له‌ به‌ر بۆنی خۆشی ئه‌و ئاوه‌ هه‌ستی به‌ که‌یف خۆشی نه‌کردبێ. ئه‌و ئودکۆلۆنه‌ی هه‌ر رۆژێک ژن و پیاو به‌کاری ده‌هێنن هیچ مانایه‌کی نییه‌ جگه‌ له‌ Eau de Cologne ئاوی کۆڵن، وشه‌که‌ فه‌رانسییه‌ و له‌ کوردی خۆشمان نزیکه‌. ئۆدکۆلۆنی 4711 ه‌ شوێنی له‌ دایک بوونی کۆڵنه‌ و کارگا و کارخانه‌که‌ی جێگای سه‌ردانی زۆرێک له‌ توریسته‌کان و میوانه‌کانی شاری کۆڵنه‌. کارگای سه‌ره‌کی ئۆدکۆلۆن ساڵی 1709 بنیات ننراوه‌ و هه‌ر له‌و رۆژه‌وه‌ بونیادنه‌رانی ئاوی بۆن خۆش له‌ به‌ر خۆشه‌ویستی شاره‌که‌یان ناوی ئه‌و ئاوه‌ بۆنخۆشه‌یان ناوه‌ “Eau de Cologne”[بۆ وه‌رگرتنی زانیاری زۆرتر بابه‌تی ئاوی کۆڵن هه‌ر له‌و ماڵپه‌ڕه‌دا بخوێنه‌وه‌]

- قانوونی بنه‌ڕه‌تی کۆلش
کۆڵن قانوونی ئه‌ساسی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ و هه‌بووه‌، مخابن نووسه‌رانی ئه‌و قانوونه‌ و ساڵی نووسینی روون نییه‌، به‌ڵام قانوونه‌که‌ هه‌ر ئێستاش باوه‌ڕی پێده‌کرێت و به‌نده‌کانی به‌ شاهێد ده‌هێندرێته‌وه‌. خوێندنه‌وه‌ی 5000 ساڵ مێژووی شاری کۆڵن که‌ سه‌رده‌مێک شارێکی سه‌ربه‌خۆ وه‌ک وڵاتێک بووه‌، ره‌نگه‌ وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ روون کاته‌وه‌. ئه‌و قانوونه‌ له‌ 11 به‌ش پێک هاتووه‌ که‌ وه‌ک قانوون بۆ ژیانی خه‌ڵکه‌که‌ پشتی پێبه‌ستراوه‌.

- باوه‌ راین Vater Rhein
ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌ چۆمی گه‌وره‌ی راین که‌ شاری کۆڵن ده‌کاته‌ دوو به‌ش، به‌ باوکی خۆیان بزانن شتێکی سه‌یر نییه‌، چۆمی راین جگه‌ له‌ جوانییه‌ که‌م وێنه‌که‌ی، گرێدراوی ژیانی خه‌لکه‌که‌یه‌تی، ته‌نانه‌ت شاعیری گه‌وره‌ی کورد هه‌ژار 50 ساڵ به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ ده‌چێته‌ سه‌ر چۆمی راین ‌ و فرمێسکی پر له‌ تاسه‌ی خۆی تێکه‌ڵ به‌ ئاوی راین ده‌کات و سکاڵای میلله‌ته‌که‌ی ده‌باته‌ لای و به‌سه‌رهاتی چۆمه‌کانی کوردستانی بۆ ده‌گێڕیته‌وه‌. چۆمی راین 1324 کیلۆمه‌تر درێژه‌، 7 پردی مه‌زن که‌ هه‌رکام جوانی و تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ هه‌ردوو به‌شی راست و چه‌پی کۆڵن له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ ده‌ده‌ن و ژیانی هاوبه‌شی خه‌ڵکه‌که‌ میسه‌ر ده‌که‌ن. مێژووی کۆنی شاره‌که‌ که‌ له‌ چه‌ند رۆماندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ نیشانی ده‌دا که‌ له‌ سه‌رده‌مانی کۆندا دوو به‌شی راست و چه‌پی چۆمی راین له‌ رێگای لۆتکه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ دراون و سه‌ر چۆمی راین دایم پڕ له‌ لۆته‌که‌ بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1957ی زایینییه‌وه‌ خه‌ڵکی کۆڵن ئه‌و ئیمکانه‌یان بۆ ڕه‌خسا که‌ له‌ رێگای ته‌له‌ کابینه‌وه‌ له‌ چۆمی راین بپه‌ڕنه‌وه‌ و له‌ ئاسمانه‌وه‌ چاویان به‌ راین و شاره‌که‌ بکه‌وێت. ئه‌و پردانه‌ی که‌ له‌ سه‌ر راین هه‌ڵبه‌ستراون له‌ شه‌وانی جه‌ژنی سه‌ری ساڵ و ئاوربازی شاری کۆڵن ده‌بنه‌ جێگه‌ی ژوانی هه‌زاران هه‌زار که‌س به‌ تایبه‌ت کاتی تازه‌بوونه‌وه‌ی ساڵ، هه‌زاران ئینسان له‌ سه‌ر ئه‌و پردانه‌ بۆ تازه‌کردنه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی و ده‌ستپێک ساڵ و ژیانی تازه‌ ، یه‌کتر له‌ ئامێز ده‌گرن و پێکی شه‌راب به‌ سڵامه‌تی یه‌کتر له‌ یه‌ک ده‌ده‌ن. به‌و جۆره‌ پردی راین ته‌نیا دوو به‌شی راست و چه‌پی شار له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ نادا به‌ڵکوو دوو دڵیش له‌ یه‌ک گرێ ده‌دا.

ئەمڕۆ شەممە ٥ی مانگی یونی ساڵی ٢٠١٠ سینەدۆم گەورەترین سینەمای شاری کۆڵن، لە مەیدانی میدیا پارک، بە پێچەوانەی هەر رۆژێکی ساڵ پڕ بوو لە کورد. هۆی ئەو قەرەباڵغییە لە هۆڵی ژمارە چوار، نیشاندانی فیلمێک بوو لە سەر یەک لە کارەساتەکانی کورد لە سەدەی بیست.

٧٢ ساڵ بەر لە ئێستا پاش لە سێدارەدانی شێخ رەزای دەرسیمی و قتڵ وعامی خەڵک، کۆمەڵێکی زۆر لە دانیشتووانی ناوچەی دەرسیم بە زۆری ئەرتەشی ترک، راگوێزران بۆ شوێنێکی دیکە.  پاش کووشتن و سەربەنیس کردنی دایک و باوکەکان، منداڵانی کورد ڕادەگوێزرێن. دەرهێنەرانی فیلمی کچانی وون بوو، نزهەت و کازم گویندۆغان بە شوین ئەو منداڵانەدا دەگەڕین و چەند کەسیان پەیدا دەکەن . فیلم لە سەر گێڕانەوەی بەسەرهاتی ئەو منداڵانە بە تایبەت دوو لە کچانی وون بوو ساخ بۆتەوە.

فیلمەکە جگە لە گێڕانەوە کارەساتەکە، کۆمەڵێک وێنەی ئەو سەردەمانە لە خۆی دەگرێ. سەرەتای فیلمەکەش بە چەند وێنە لەوانە وێنەی شێخ رەزا دەست پێدەکات و هاوکات لە ڕێگای وێژەرەوە باسی ئەو سەردەمە دەکرێ. پاشان فیلمەکە بە کردنەوەی گرێی پرێسکەیەکی بچکۆلانە دەست پێدەکات. نزهەت و کازم گویندۆغان بەم شێوەیە بەسەرهاتی ژیانی کچانی وون بوو لە زمانی دوو ژن وەک شاهیدی زیندوو و کەسانی نزیکیانەوە دەگێڕنەوە. فیلمەکە ڕەنگە لە لایەنی هونەریی و فیلم سازییەوە زۆر کەس ڕازی نەکات و زۆر بکەوێتە بەر ڕەخەنە، بەڵام لە لایەنی مێژوویی و سیاسی و ئینسانییەوە، کارێکی بە نرخە. نزهەت کە خۆی وەک کچە کوردێک لە دانشگاوە رەوانەی ژووری زیندانەکان کراوە، دوای هاتنە دەر لە زیندان لە ڕێگای رێکخراوی مافی مرۆڤەوە فێری فیلم سازی دەبێ و بە فیلمی کچانی وون بوو، یان دوو چەپکە قژ، پەردە لە سەر یەکێک لە جنایەتەکانی سەدەی بیست هەڵدەداتەوە ،کە دوای قڕکردنی ئەرمەنییەکان بە دەستی دەوڵەتی ترکیە، یەکیک لە کۆمەڵکوژییەکانی گەورە بووە کە بە سەر کوردەکان لە تورکیە هاتوە. نزهەت و کازم قڕکردنی دەرسیمییەکان بە دروست کردنی ئەو فیلمە دەهێنە ریزی کۆمەڵکوژییەکەی ئەرمەنییەکان، بەوەش سەند و بەڵگەنامەیەکی جیددی دەخەنە بەر چاوی مرۆڤی سەدەی بیست و یەک.

کورد لەو فیلمە و لە قسەکانی شاهیدانی هێشتا زیندووی ئەو کارەساتە ، دەتوانن کەڵک وەرگرن بۆ دادخواهی  خۆیان لە کۆمەڵگای ناونەتەوەیی. فیلمی کچانی وون بوو/دوو چەپکە قژ، بە کردنەوەی ئەو پرێسکانە کۆتایی پێدێت کە لە سەرەتای فیلمەکەدا دەیبینین، ئەوەش باشترین بەشی هەموو فیلمەکەیە، کە ناوی فیلمەکەش هەر لێرەوە وەرگیراوە. کچی یەکێک لەو دایکانە لە کاتی کردنەوەی پرێسکەکەدا، دوو چەپکە قژ نیشان دەدا. ئەوە ئەو تاڵە قژانەیە کە وەختی خۆی بە دەستی نیزامییەکانی ئاتاتورک هەڵپاچراوە و دایکەکە داویە بە کچەکەی  خۆی و داوای لێکردووە بیانپارێزێ. دوای تێپەڕبوونی حەفتاودووساڵ دوو چەپکە قژ داستانی دڵتەزێنی کچانی وونبووی ئێمە  ودایکیان دەگێڕێنەوە، کە چۆن ئەنفال کران. نەوەی ئەوژنانە ڕەنگە کەسانی وەک شیرین عەلەم هولی بن، کە ئیرادەیان ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران بە چۆک دادێنێ، یان لەیلا زانا بێ کە بوونی بۆتە هۆی عاسی بوونی ڕژیمی تورکیا. دوو چەپکە قژ دەبێ ڕێخۆشکەربێت بۆ دروستکردنی دەیان فیلمی لەو چەشنە بۆ بە بەڵگەکرنی کارەساتەکانی وەک ئەنفال، حەڵەبجە و بێ سەروشوێن کردنی ٥٩ لاوی مەهابادی و دەیان کارەساتی وەک لە سێدارەدانی لاوانی سنە لە باڵەفڕخانەی سنە و…!

کۆڵن لایف

رۆژی شه‌ممه‌  پێنجی مانگی یونی سه‌عات 14 له‌ سینه‌ما سینه‌دۆم(Im Mediapark 1, 50670 Köln)  کۆڵن، فیلمی” کچانی له‌ بیرکراوی ده‌رسیم” بۆ یه‌که‌مجار نیشان ده‌درێ. ئه‌م فیلمه‌ باسی کچانی شاری ده‌رسیم له‌ باکووری کوردستان ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ چۆن به‌ر له‌ 70 ساڵ له‌ لایه‌ن سه‌ربازانی ترکه‌وه‌ ڕفێندراون و چۆن له‌ وڵاتی خۆیان دوور خراونه‌ته‌وه‌‌. له‌ کۆتایی نمایشی فیلمه‌که‌دا  سینه‌ماکاران Nezahat Gündoğan und Kazım Gündoğan باس له‌ چۆنیه‌تی سازکردنی فیلمه‌که‌ ده‌که‌ن و له‌ گفتوگۆی ڕاسته‌وخۆدا وڵامی پرسیاری به‌شداربووان ده‌ده‌نه‌وه‌.

رێکخه‌رانی ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ بریتین له‌:

Veranstalter: Menschenrechtsverein Türkei / Deutschland (Tüday), Alevitische Gemeinde Deutschland,  Föderation der Dersim Gemeinden in Europa, mit Unterstützung des KulturForum TürkeiDeutschland

بۆ کڕینی کارت و دابین کردنی جێگا پێوه‌ندی به‌م ژماره‌ ته‌له‌فونه‌وه‌ بکه‌:

Kartenvorverkauf unter: 0221 / 94985620